Iyadoo dalalka awoodda leh ay ka doodayaan sida loo xakameynayo AI, Soomaaliya waxay halis ugu jirtaa inay gees ka daawato kacaanka AI, kadibna ay noqoto keliya isticmaale nidaamyo meelo kale lagu sameeyey laguna maamulo.
https://youtu.be/X4J886ZoAMU?si=WroJwOzEn0MspYd5
Weli maalmaha badankood waxaan ku bilaabaa akhrinta wargeysyo daabacan. The Age, The Australian iyo The Australian Financial Review waxay weli qayb ka yihiin waxyaabaha aan maalin kasta akhriyo. Toddobaadkan, doodda xooggan ee ku saabsan AI way adkayd in laga waayo midkoodna. Wararka ay AFR ka qortay ayaa ah tusaalaha ugu wanaagsan, sababtoo ah tiradooda badan waxay muujinaysaa sida arrintan hadda loo eegayo.
34-kii maqaal ee AFR aan ururiyey intii u dhexeysay Isniintii iyo Jimcihii, ku dhowaad 30 waxay si weyn uga hadlayeen sirdoonka macmalka ah: badbaadada, shaqooyinka, xuquuqda daabacaadda, xarumaha xogta, tamarta, maalgashiga, awoodda tiknoolajiyadeed ee qaranka iyo tartanka u dhexeeya Washington iyo Beijing. Marka la barbar dhigo tiradaas badan, maqnaanshaha Afrika, gaar ahaan Soomaaliya, si cad ayuu u muuqday.
Xiisahayga dooddan ma aha mid cusub. Waxaan AI uga eegaa dhinaca aqoonyahan tiknoolajiyadeed, cilmi-baare iyo wasiir hore oo Soomaaliyeed oo mas’uul ka ahaa isgaarsiinta. Qoraalladaydii hore ee aan ku daabacay LinkedIn, Ayuub.org iyo MI’s 5 Minutes of Fame, waxaan marar badan ku soo noqday kaalinta Afrika ay kaga jirto isbeddelka tiknoolajiyadda.
Waxaa jira hal dhacdo oo aanan illoobi karin. Shaqaale Kenyan ah oo loo shaqaaleysiiyey shirkadda adeegyada dibadda bixisa ee Sama ayaa gacan ka geystay in ChatGPT laga dhigo mid ammaan badan. Waxay kala saarayeen oo calaamadeynayeen qoraallo aad u xun oo dhib badan. Sida lagu sheegay baaritaan ay samaysay TIME, qaar ka mid ah shaqaalahaas waxaa la siinayey inta u dhexeysa US$1.32 iyo US$2 saacaddii, iyagoo la kulmayey qoraallo ka hadlayey rabshado, tacaddiyo galmo iyo waxyaabo kale oo dhaawac nafsiyeed keeni kara. Afrika way joogtay markii la dhisayay kacaanka AI, laakiin waxay joogtay heerkii ugu hooseeyey uguna ilaalinta yaraa.
Sidaas darteed, wararkii toddobaadkan waxay soo bandhigayaan su’aal ku saabsan kaalinta iyo awoodda, halkii ay ka ahaan lahayd su’aal tiknoolajiyadeed oo keliya. Maraykanka, Shiinaha, Yurub iyo Australia waxay ku muransan yihiin sida AI loo xakameynayo, loo nidaaminayo iyo cidda yeelanaysa. Afrika marar dhif ah ayay qayb ka tahay dooddaas. Soomaaliyana gebi ahaanba qayb kama aha.
Doodda waxaa iska leh kuwa awoodda haysta
AFR waxay wax ka qortay nidaamyada iskood u shaqeeya, amniga internetka, xuquuqda daabacaadda, shaqooyinka, xarumaha xogta, tamarta, awoodda ay shirkadaha waaweyn isku urursadeen iyo tartanka u dhexeeya Maraykanka iyo Shiinaha. Maqaallo badan ayaa soo tebiyey digniino ka yimid madax sare oo ka tirsan shirkadaha tiknoolajiyadda. Waxay sheegeen in nidaamyada casriga ahi noqonayaan kuwo awood badan, si madaxbannaan u shaqeeya, isla markaana ay sii adkaanayso in la kormeero.
Maqaallo kale ayaa su’aal geliyey ujeeddada ka dambaysa digniinahaas. Nidaaminta AI waxay ilaalin kartaa bulshada. Laakiin sidoo kale waxay sii xoojin kartaa shirkadaha suuqa hore u haysta, iyadoo sare u qaadaysa kharashka ay shirkadaha yaryar ku geli karaan suuqa. Muranka xuquuqda daabacaaddu wuxuu keenayaa su’aal kale oo la xiriirta oggolaanshaha. Ma sharci baa in moodooyinka AI lagu tababaro shaqooyinka qorayaasha, suxufiyiinta iyo farshaxanleyda iyada oo aan oggolaansho laga helin ama wax lacag ah la siin?
Waxa digniinahaas awoodda siinaya waa dadka soo jeedinaya. Sam Altman oo ka tirsan OpenAI, Demis Hassabis oo ka tirsan Google DeepMind, Dario Amodei oo ka tirsan Anthropic iyo Geoffrey Hinton, oo Google uga tagay si uu u hadli karo isaga oo aan shirkaddu xaddideyn, dhammaantood waxay taageereen aragtida ah in yareynta halista AI ay bani’aadamka dabar-goyn karto ay tahay arrin caalami ah oo mudnaanteedu la mid tahay cudurrada faafa iyo dagaalka nukliyeerka.
Ragga sameeyey nidaamyadan, welina dhaqaale badan ka sameeya, waxay ka hadlayaan hal-abuur ay rumeysan yihiin inuu soo afjari karo ilbaxnimada bani’aadamka sida aan u naqaan. Digniintaas musiibada ah waxay hadda qayb ka noqotay wararka ganacsiga ee caadiga ah, waxaana lagu daabacaa bogagga u dhow natiijooyinka dakhliga shirkadaha iyo xayeysiisyada guryaha.
Waxaan hadda akhrinayaa buugga Toby Walsh ee God AI: Boom or Doom?1, iyadoo dooddan ay socoto. Sida uu isagu arrinta u dhigay ayaa ka sii toosan: ma waxaan dhisaynaa noole naga dambeeya, mise ilaah la sameeyey? Bani’aadamku ma inuu midkood dhisaa ka hor inta aanu garanayn sida loo damiyo?
News Article, The Weekend Australian, 19 September 2026, p. 16.
Australia waxay sidoo kale ka doodaysaa awoodda AI ee qaranku leeyahay. Kevin Rudd2, raysalwasaarihii hore, wuxuu ku dooday in dalku yeesho awood AI oo u gaar ah, halkii uu gebi ahaanba ugu tiirsanaan lahaa Washington ama Silicon Valley. Dooddu magac ahaan oo keliya ayay tiknoolajiyad ku saabsan tahay. Runtii waxay ku saabsan tahay amniga qaranka, madaxbannaanida dhaqaalaha iyo awoodda dowladdu u leedahay inay ilaaliso kaabayaasheeda.
AI wuxuu noqday mid aad u awood badan ilaa xitaa boqorradu3 hadda ka walaacsan yihiin badbaadinta bani’aadamka. Marka boqortooyadu bilowdo inay nooga digto mashiinno talada la wareegaya, waxaa laga yaabaa in inteenna kale ay tahay inaan joojinno weydiisashada AI inuu iimaylladeenna noo qoro, oo aan bilowno isu diyaarinta kacaanka.
Kuwani waa doodo dhab ah. Laakiin waxaa wada dalal hore u haysta raasamaal, kaabayaal, cilmi-baarayaal tababaran iyo awood sharci-dejin. Australia waxay la xaajoon kartaa shirkadaha tiknoolajiyadda caalamiga ah, waxay dhisi kartaa machad badbaadada AI, waxay nidaamin kartaa xarumaha xogta, waxayna qiimeyn kartaa faa’iidada ay leedahay samaynta moodooyin AI oo qaran.
Dalalka Afrika badankood kama doodayaan xawaaraha ay tiknoolajiyadda ugu horumarsan ku socoto. Waxay weli isku dayayaan inay gaaraan halka ay tiknoolajiyaddaasi maanta joogto.
Afrika way joogtaa, laakiin awood badan ma laha
Afrika gebi ahaanba kama aamusna arrintan. Midowga Afrika wuxuu 2024 ansixiyey Istaraatiijiyadda Qaaradda Afrika ee Sirdoonka Macmalka ah. Dalal ay ka mid yihiin Kenya, Rwanda, Nigeria, Masar, Marooko iyo Koonfur Afrika waxay bilaabeen siyaasado, cilmi-baaris ama doodo qaran.
Dhibaatadu waa mid ku saabsan qaab-dhismeedka aasaasiga ah. Qaybo badan oo qaaradda ka mid ah weli ma haystaan koronto la isku halayn karo, internet la awoodi karo, awood xisaabeed oo casri ah iyo maalgelin cilmi-baariseed oo ku filan.
Qiimeyn ay samaysay IMF oo la soo tebiyey 2026 ayaa sheegtay in AI uu wax-soo-saarka dhaqaale ee dalalka Afrika ee ka hooseeya Saxaraha kordhin karo qiyaastii 4 boqolkiiba tobanka sano ee soo socda. Hase yeeshee, haddii aan la horumarin korontada, isku xirnaanta internetka iyo xirfadaha dijitaalka ah, faa’iidadaasi waxay noqon kartaa wax aan la dareemi karin.
Qiyaastii 38 boqolkiiba dadka Afrika ayaa internetka isticmaalayey 2024, marka la barbar dhigo 68 boqolkiiba dadka dunida. Afrika sidoo kale waxay leedahay qayb aad u yar oo ka mid ah awoodda xarumaha xogta ee caalamka.
Arrintani waxay abuuraysaa nooc cusub oo ku-tiirsanaan ah. Dalalka Afrika waxay si weyn u isticmaali karaan AI iyaga oo aan lahayn moodooyinka, kaabayaasha xisaabinta ama hantida aqooneed ee ka dambaysa. Waxay bixin karaan xog iyo shaqaale mushahar yar qaata, halka qiimaha dhaqaale iyo awoodda istaraatiijiyadeed laga abuuro meelo kale.
Tani ma aha ka-qaybgal dhab ah. Waa nidaamkii dhaqaale ee hore oo lagu dhex geliyey tiknoolajiyad cusub.
Waxaa kale oo jirta su’aasha aqoonta. Moodooyinka AI waxaa inta badan lagu tababaraa macluumaad lagu qoray afafka awoodda badan, lagana soo saaray bulshooyinka hodanka ah. Afka Soomaaliga, taariikhda, dhaqanka iyo xaaladaha bulshada Soomaaliyeed si aad u liidata ayay uga dhex muuqdaan. Nidaamku wuxuu jawaabo kalsooni leh ka bixin karaa Soomaaliya, isaga oo dhab ahaan wax aad u yar ka fahamsan dalka.
Soomaaliya ma sii ahaan karto dal aan danaynayn
Soomaaliya waxay muujisay awood aad u wanaagsan oo ay ku qaadato isgaarsiinta iyo lacagaha moobilka. Hase yeeshee, guusha laga gaaray hal jiil oo tiknoolajiyadeed ma xaqiijinayso in dalku diyaar u yahay jiilka xiga.
Dalku weli ma laha istaraatiijiyad qaran oo AI oo dhammeystiran oo ay dadweynuhu arki karaan. Ma jiro sharci gaar ah oo cad, hay’ad si rasmi ah hoggaanka u haysa ama dood qaran oo dhab ah oo ku saabsan adeegsiga AI ee waxbarashada, dowladda, maaliyadda, warbaahinta iyo amniga. Waxaa soo baxaya dadaallo jaamacadeed iyo kuwo hay’adeed, laakiin weli ma noqon jawaab qaran oo isku xiran.
Tani waxay Soomaaliya gelinaysaa xaalad nugul. Warar been-abuur ah oo AI lagu sameeyey waxay sii hurin karaan xiisadaha siyaasadeed iyo kuwa bulshada. Nidaamyo dibadda laga keeno ayaa saameyn kara booliska, waxbarashada, bangiyada iyo adeegyada dadweynaha iyada oo aan si ku filan loo baarin. Xogta Soomaalida iyo waxyaabaha dhaqankooda la xiriira ayaa la qaadan karaa iyada oo aan oggolaansho laga helin. Go’aanno saameynaya muwaadiniinta waxaa gaari kara nidaamyo aysan hay’adaha maxalliga ahi sharxi karin, baari karin ama ka hor imaan karin.
Soomaaliya uma baahna inay samaysato OpenAI u gaar ah. Waxay u baahan tahay barnaamij qaran oo macquul ah oo la fulin karo.
Tallaabada ugu horreysa waa inay noqotaa qiimeyn lagu ogaanayo sida dalku ugu diyaarsan yahay AI. Qiimeyntu waa inay dabooshaa kaabayaasha, waxbarashada, amniga internetka, ilaalinta xogta iyo shaqooyinka. Waa in la sameeyo guddi-hawleed qaran oo isu keena dowladda, jaamacadaha, shirkadaha isgaarsiinta, hay’adaha maaliyadda, bulshada rayidka ah iyo khubarada qurbo-joogta.
Jaamacaduhu waa inay diyaariyaan keyd xogeedyo af-Soomaali ah oo ay sameeyaan cilmi-baaris wax-ku-ool ah. Marka ay dowladdu iibsanayso nidaamyada AI, waa inay shuruud ka dhigtaa daahfurnaan, kormeer bani’aadan iyo awoodda lagu joojin karo nidaam kasta oo dhibaato keena.
Khatarta ugu weyn ee AI ay Soomaaliya ku hayso ma noqon karto mashiin caqli badan oo ka baxa xakamaynta bani’aadamka. Waxay noqon kartaa danayn la’aanta qaranka.
Dal aan qayb ka qaadan qaabeynta isbeddel tiknoolajiyadeed oo weyn, haddana isbeddelkaasi wuu saameyn doonaa. Farqiga keliya ayaa ah in cid kale go’aamin doonto shuruudaha lagu saameynayo.
Xilligan AI, dalalka aan miiska go’aanka kursi ku lahayn waxay halis ugu jiraan inay noqdaan xogta la isticmaalo, shaqaalaha jaban iyo, ugu dambayn, badeecadda la iibiyo.
Si aan u muujiyo daahfurnaan, aniguna waxaan AI-da wakiilka ah u isticmaalaa hawlaha caadiga ah. Inta aan u socdo jaamacadda, marar badan waxaan cod ahaan u duubaa fikradahayga, kadibna waxaan AI u adeegsadaa inuu qoraal u beddelo oo habeeyo. Markaas ayaan anigu qoraalka dib u eegaa oo tafatiraa.
AI wuxuu iga caawiyaa hawlaha farsamo ee qoraalka, sida qorista iyo habeynta bilowga ah. Laakiin fikradaha, doodaha, qiimeynta iyo erayada ugu dambeeya aniga ayaa iska leh. Hawsha gacanta waxaa qaban kara AI, laakiin fikirku wuxuu weli ahaanayaa HI: garaadka bani’aadamka.