Posted on

Islamic Finance in Fintech

Having built a Shariah-compliant global finance industry now worth US$3 trillion, Islamic legal experts are now grappling with the question of whether cryptocurrencies are permissible for the world’s 1.8 billion Muslims. Just how are religious laws from the 7th century adapted to meet the present-day needs and economic aspirations of believers? How do Islamic jurists decide what is halal, and what happens when there’s disagreement? And how will cryptocurrencies and other emerging technologies fit into the future of Islamic finance?

Dr Ryan Calder, who researches the social impacts of Shariah law, and Hassan Jivraj, Islamic finance journalist, probe these issues with presenter Ali Moore. If you want to listen the podcast, click on https://player.whooshkaa.com/episode?id=984998
If you to read it here it is..https://ayuub.org/wp-content/uploads/2023/01/IslamicFinance.pdf

Reference: This episode was recorded on the 8th of March 2022. Producers were Kelvin Param and Eric van Bemmel of profactual.com. Ear to Asia is licenced under Creative Commons, copyright 2022, the University of Melbourne.

Posted on

Baaq Daggan oo ku Socda Soomaalida Australia si Ay Usoo Baxaan

Sababta Ay Codbixintu Muhiim U Tahay…. Dimuqraadiyaddu waxay si fiican u shaqaysaa marka bulshooyinku ka qayb qaataan.

Waxyaabo yar ayaa si cad u muujinaya awoodda bulsho ee dhinaca madaniga ah sida heerka ay codbixinta uga qayb gasho. Bulshooyinka Soomaaliyeed ee qurbaha jooga, gaar ahaan kuwa Australia, su’aashani waxay mudan tahay fiiro gaar ah. Qaybtan toddobaadkan ee 5taydii daqiiqo ee aqoon isweydaersiga, week14 ee 2026, e waxay ka hadlaysaa codbixinta, waajibaadka muwaadinnimada, iyo sababta ka-qaybgal xooggan uu uga caawin karo Soomaalida Australia inay yeeshaan cod muuqda, kalsooni, iyo saameyn fog.

Waxaan mowduucan u doortay sabab fudud awgeed.

Tijaabo kooban oo aan u sameeyay mashruuc kale gudaheeda, hal arrin ayaa si cad iigu soo baxday. Ka-qaybgalka doorashooyinka ee xubnaha bulshada Soomaaliyeed wuxuu u muuqdaa inuu ka hooseeyo heerkii la rabay. Sida aan ku sharxayo muuqaalka la socda qoraalkan, iyo sidoo kale nuqulka Af-Soomaaliga ee lagu daabacay ayuub.org, arrintani waxay mudan tahay in si dhab ah loo eego. Laakiin waa in loo wajaho si sax ah. Ma aha ceebayn iyo eedayn. Waa in lagu wajahaa daacadnimo, is-milicsi, iyo dhiirrigelin. Waxaa jira mowduucyo dusha ka caadi u muuqda, laakiin marka si qoto dheer loo fiiriyo leh culays weyn. Codbixintu waa mid ka mid ah.

Ka Badan Warqadda Codbixinta

Codbixintu ma aha oo keliya inaad doorato musharrax. Waxay ku saabsan tahay inaad ka qayb qaadato nolosha bulshada aad ku nooshahay. Dimuqraadiyaddu kuma socoto hadal keliya. Waxay ku tiirsan tahay muwaadiniin diyaar u ah inay soo baxaan oo qaybtooda qaataan.

Marka aan codeyno, waxaan gacan ka geysaneynaa qaabeynta go’aamada saameeya nolol maalmeedka. Dugsiyada, caafimaadka, guryaha, shaqooyinka, gaadiidka, amniga dadweynaha, iyo siyaasadaha socdaalka waxaa dhammaantood saameeya hoggaamiyeyaasha la doorto. Bulshooyinka codeeya way ka adag tahay in la iska indho tiro marka loo eego kuwa aan codeyn. Barack Obama si fiican ayuu u yiri: “Dimuqraadiyaddu ma aha wax la daawado oo keliya.” Weedhaas wali way taagan tahay, maxaa yeelay waa run. Dimuqraadiyaddu wax bay naga rabtaa. Waxay naga rabtaa inaan ka qayb qaadanno.

Sababta Ay Muhiim U Tahay Soomaalida

Bulshada qurbaha joogta, codbixintu waxay ka dhigan tahay wax ka sii weyn. Waxay ku saabsan tahay lahaansho iyo ka-mid-noqosho. Waxay la macno tahay inaan nidhaahno halkan ayaan ku noolnahay, carruurteenna halkan ayay ku barbaarayaan, codkeenna na waa inuu halkan qiimo ku yeeshaa.

Soomaali badan waxay ka yimaadeen taariikho siyaasadeed oo lagu yaqaanay ka-saarid, xasillooni-darro, iyo kalsooni-darro. Taasi waa mid ka mid ah sababaha ka-qaybgalka dimuqraadiga ah ee dal sida Australia ah ay tahay in la qiimeeyo. Codbixintu waa mid ka mid ah waqtiyada yar ee nolosha dadweynaha oo muwaaddin kasta oo xaq u leh codbixinta uu si siman u taagan yahay. Hanti dheeraad ah cod dheeraad ah ma bixiso. Heer bulsho cod dheeraad ah ma keento. Codbixintu waa qaali, sababtoo ah waa awood nabadeed.

Xaaladda Australia

Australia codbixinta waxay u aragtaa waajib madani ah, ma aha wax si sahlan loo iska dayici karo. Heerka federaalka, codbixintu waa qasab muwaadiniinta xaqa u leh, Guddiga Doorashooyinka Australia-na wuxuu sheegayaa in muwaadiniinta xaqa u leh ay tahay inay isdiiwaangeliyaan oo ay codeeyaan doorashooyinka federaalka, doorashooyinka ku-meel-gaarka ah, iyo aftiyooyinka. Gobolka Victoria gudaheeda, codbixintu sidoo kale waa ku waajib dadka isdiiwaangeliyay doorashooyinka gobolka. Heerka federaalka, haddii qofku uusan codeyn sabab sax ah la’aan, waxaa laga qaadi karaa ganaax maamul oo dhan $20. Victoria gudaheeda, dadka isdiiwaangeliyay sidoo kale waa inay codeeyaan doorashooyinka gobolka, haddii kale ganaax ayaa laga qaadi karaa.

Qoraalkani kuma koobna oo keliya ka fogaanshaha ganaaxyada. Wuxuu ka tarjumayaa fikrad madani ah oo ka weyn taas. Ka-qaybgalka looma arko wax ikhtiyaari u ah oo keliya dadka aadka ugu xiiseeya siyaasadda. Waa qayb ka mid ah muwaadinnimo mas’uul ah.

Sababta Ay Hadda Muhiim U Tahay

Waqtigani waa waqti wanaagsan oo dooddan la furo. Victoria gudaheeda, doorashada guud ee xigta ee gobolka waxay dhici doontaa Sabtida, 28 Noofambar 2026. Intaas ka hor, doorashada ku-meel-gaarka ah ee degmada Nepean waxay dhici doontaa Sabtida, 2 May 2026 dadka codbixiyeyaasha ah ee degmadaas. Heerka federaalka, inkastoo doorashada guud ee xigta aan wali la shaacin, Guddiga Doorashooyinka Australia wuxuu durba qabanayaa doorashada ku-meel-gaarka ah ee Farrer oo dhici doonta Sabtida, 9 May 2026.

Doorashooyinku muhiim ma noqdaan hal toddobaad ka hor maalinta codbixinta. Ka-qaybgalka wuxuu ka bilaabmaa wacyigelin, diyaar-garow, iyo dhaqan joogto ah.

Jawaab Ka Fiican

Ka-qaybgal hoose mar walba micnihiisu ma aha dan-la’aan. Mararka qaar dadku way ka fog yihiin. Mararka qaar xog kuma filna. Mararka qaar nololdu aad bay u mashquul badan tahay, siyaasadduna way fogaatay. Sidaas darteed, jawaabta saxda ahi ma aha buunbuunin ama canaan. Waa wacyigelin madani ah, sharaxaad dulqaad leh, iyo in dadka laga caawiyo inay dareemaan xog-ogaalnimo halkii ay ka dareemi lahaayeen culays.

Waxa Aan Bixin Doono

Taasi waa sababta qaybta toddobaadkan aanay u ahayn oo keliya faallo. Waa casuumaad.

Muddooyinka soo socda, waxaan bixin doonaa webinars bilaash ah iyo qoraallo kooban oo Af-Ingiriisi iyo Af-Soomaali ah oo loogu talagalay kuwa doonaya inay mawduucan si fiican u fahmaan. Kuwani waxay sharxi doonaan sida codbixintu uga shaqeyso Australia, sababta ay ka-qaybgalka muhiimka u tahay, iyo waxa ka-qaybgal madani ah oo xooggan uga dhigan karo Soomaalida Australia. Tani kuma saabsana xisbi siyaasadeed. Waxay ku saabsan tahay aqoon madani ah.

Farriin Rajo Leh

Bulshada Soomaaliyeed ee Australia kama maqna hibo, firfircooni, ama adkaysi. Waxa aan u baahanahay waa inaan xooggaas u rogno joogitaan madani ah. Codbixintu ma aha jawaabta oo dhan, laakiin waa qayb ka mid ah jawaabta. Bulsho rabta in la maqlo waa inay sidoo kale ka muuqataa meelaha go’aannada dadweynaha lagu gaaro. Bulsho rabta saameyn ma baaba’do marka warqadaha codbixintu yimaadaan. Tani waa farriin rajo leh. Dhaqannadu way is beddeli karaan. Ka-qaybgalka wuu kori karaa. Dhaqan madani ah oo xooggan waa la dhisi karaa, jiilka xigana wuu dhaxli karaa.

Baaq Ficil

Daawo muuqaalka. Akhri nuqulka Af-Soomaaliga ee ayuub.org. La wadaag qoraalkan. La hadal qoyskaaga. Ka qayb gal webinars-ka bilaashka ah marka la shaaciyo. Akhri qoraallada Af-Ingiriisiga iyo Af-Soomaaliga ah marka la daabaco.

Haddii aan rabno in nala maqlo, waa inaan sidoo kale joognaa. Bulsho xooggan ma aha oo keliya mid hadasha. Waa mid soo baxda.

Fiiro Gaar Ah

Muuqaalku wuxuu sidoo kale xusuusinayaa arrin kale oo mudan in la xuso. Codbixintu waxay noqon kartaa mid xiiso leh. Waxay noqon kartaa mid xamaasad leh. Waxay noqon kartaa muujin dhab ah oo awoodda shacabka ee nabadda ku dhisan.

Doorashadii baarlamaanka Hungary ee dhowaan dhacday waa tusaale. Xisbiga Tisza Party ee Péter Magyar ayaa ka adkaaday Viktor Orbán kadib 16 sano oo uu talada hayay, taas oo si weyn loogu tilmaamay isbeddel siyaasadeed oo taariikhi ah. Waxay ahayd xusuusin ah in dowlado lagu beddeli karo warqadaha codbixinta, ee aan lagu beddelin rasaas. Doorashadii dhowaan ka dhacday Hungary waxay mar kale muujisay in dadku wali si nabad ah ugu beddeli karaan dowlad codkooda. Taasi waa sabab ka mid ah sababaha codbixintu weli awood ugu leedahay bulshada.

Muuqaalka ballaaran ee arrintan ku xeeranaa sidoo kale indhaha kama qarsoonayn. Maalmaha ka horreeyay codbixinta, Madaxweyne Ku-xigeenka Maraykanka JD Vance wuxuu aaday Budapest, si cad ayuu u taageeray Orbán, wuxuuna Midowga Yurub ku eedeeyay faragelin doorashada Hungary. Qiyaas sawaxanka ka dhalan lahaa haddii masuul ajnabi ahi wax la mid ah ka sameeyo Maraykanka isaga oo haddana sheeganaya inuu ka soo horjeedo faragelin dibadeed. Runtii maskaxdu way yaabaysaa.

Faallooyinka iyo talooyinka, sidii caadiga ahayd, waa la soo dhaweynayaa.

Qoraalkan intiisa badan wuxuu ku salaysan yahay xaaladda Australia, sidaas darteed waxaan raalligelin ka bixinayaa akhristayaasha ku nool dalal kale haddii qaybo ka mid ahi u muuqdaan kuwo gaar u ah halkaas. Si kastaba ha ahaatee, farriinta guud way ka fog tahay Australia oo keliya. Waxay la hadlaysaa Soomaalida qurbaha ku nool, iyo cid kasta oo danaynaysa muhiimadda dimuqraadiyadda, waajibaadka muwaadinnimada, iyo ka-qaybgalka. Sida Churchill mar yiri: “Dimuqraadiyaddu waa nooca ugu xun ee dowladnimo, marka laga reebo dhammaan noocyada kale ee la tijaabiyay waqti ka waqti.”

Posted on

Oligarchiyadda Lacagta Mobilka ee Soomaaliya

Hal-abuur aan tartan la socon wuxuu dhaawacaa maaliyadda xuduudaha ka gudubta.



Ku noqoshada Dhaqaalaha Dhabta ah – Toddobaadka 13aad ee MI’s 5 Minutes of Fame waxa uu dib ugu soo noqday meel aan si fiican u naqaan. Toddobaadyadii la soo dhaafay, waxaan si ballaaran uga qorayay siyaasadda Soomaaliya, taasina way ahayd lama huraan. Laakiin hadda, anigoo ku sugan meel ka aamusan oo ka nabdoon, islamarkaana mar kale ku dhex jira jawiga nololeed ee tacliinta, waxaan is arkayaa anigoo dib ugu soo noqonaya goobtii ugu qotada dheereyd ee cilmi-baaristaydu sannado badan ku dhisnayd. taas oo ah fintech, lacagta mobilka (MM), iyo ka mid noqoshada maaliyadeed (FI) ee Soomaaliya. Tani ma aha ka leexasho siyaasadda, balse waa dib ugu noqosho kaabeyaasha dhaqaale ee hoos yaalla. Arrimo yar ayaa sida dhaqdhaqaaqa lacagta, cidda leh marinada lacagtu ku socoto, iyo danaha ugu dambayn ka faa’iidaysta nidaamka uga iftiimin kara sida awooddu uga shaqeyso Soomaaliya maanta.

Sheekada Guusha – Nidaamyada lacagta mobilka ee Soomaaliya waxaa badanaa loo soo bandhigaa inay ka mid yihiin sheekooyinka guusha ee ugu cadcad dalka, taasna wax run ah way ku jirtaa. Xaalad ay bangiyadii rasmiga ahaa ahaayeen kuwo daciif ah, kala jajaban, isla markaana dadka badankoodu aanay heli karin, lacagta mobilku waxay siisay dadka caadiga ah hab wax ku ool ah oo ay ku kaydsadaan, ku diraan, kuna beddelaan qiime lacageed. Waxay si xawaare leh ugu xirtay qurbojoogta iyo ehelkooda iyo asxaabtooda ku sugan dalka. Waxay fududeysay ganacsiga maalinlaha ah waxayna ballaarisay ka qaybgalka dhaqaalaha. Waxay sidoo kale gacan ka geysatay abuurista dhaqan lacag-bixin dijitaal ah waqti ay dalal si ka wanaagsan loo maamulo badankood weli ku gaabinayeen arrintaas.

Qaab-dhismeedka Qarsoon – Laakiin sheekadaas guusha ahi aad bay u raaxo badan tahay. Gadaasha erayada hal-abuurka iyo ka mid noqoshada waxa yaalla xaqiiqo adag. Koox yar oo u eg oligarchy, oo salka ku haysa isgoyska shirkadaha isgaarsiinta iyo maaliyadda, ayaa maanta saameyn aan caadi ahayn ku leh lacag-bixinnada, isgaarsiinta, iyo guud ahaan wareegga qiimaha lacageed ee Soomaaliya. Shirkadahani si fudud uma dhisin oo keliya barnaamijyo faa’iido leh. Waxay dhiseen nidaam xiran oo qiime dijitaal ah oo doolar ku salaysan uu ku wareego iyaga oo gacanta ku haya. Waxa loo dabaaldegayo hal-abuur hoose ayaa marka si dhow loo eego sii u ekaanaya awood lacageed oo gaar loo leeyahay oo kore ka timaadda.

Xiriirka SWIFT – Arrintani waxay sii caddaanaysaa marka laga gudbo shaashadda taleefanka oo la eego dhuumaha qarsoon ee maaliyadda xuduudaha ka gudubta. Lacagta mobilka ee Soomaaliya waxay u muuqan kartaa mid degdeg ah oo isku filan, laakiin kama dul sabbaynayso nidaamka maaliyadeed ee caalamiga ah. Waxay weli si toos ah ama si dadban ugu xiran tahay marinnada xawaaladaha, bangiyada is-wada shaqeeya, iyo shabakadda fariimaha ee SWIFT. Kala duwanaanshahan waa muhiim, maxaa yeelay SWIFT lafteedu lacag ma dhaqaajiso. Waxay gudbisaa farriimo iyo tilmaamo u dhexeeya hay’adaha maaliyadeed. Lacagta dhabta ahi meel kale ayay martaa, iyada oo sii marta akoonno shisheeye, bangiyo dhexdhexaadiye ah, iyo xisaabaad hore loo maalgeliyey. Si fudud marka loo dhigo, mucjisada lacagta mobilka ee Soomaaliya waxay ku tiirsan tahay laba lakab oo aad u kala duwan. mid gudaha ah oo degdeg ah oo xiran, kuna hoos jira milkiilayaasha gaar ah ee barnaamijyada, iyo mid caalami ah oo gaabis badan, nugul, kuna tiirsan bangiyada is-wada shaqeeya, hubinta waafaqsanaanta, iyo ilaaliyeyaal dibadeed.
Sababta Jaantusyadu Muhiim u Yihiin – Labada jaantus waxay xoojinayaan dooddan. Midka koowaad, oo muujinaya in SWIFT ay dirto tilmaanta halka bangiyada is-wada shaqeeyaa ay dhaqaajiyaan lacagta, wuxuu meesha ka saaraya isfaham khaldan oo caadi ah. Dad badan waxay u haystaan in SWIFT ay tahay nidaamka dhab ahaan wareejiya lacagta. Sidaas ma aha. Jaantusku wuxuu si cad u muujinayaa in fariinta iyo dejintu ay kala duwan yihiin, iyo in nuglaanta dhabta ah ee Soomaaliya ay ka jirto silsiladda dejinta ee gadaal taal, ee aanay ka jirin farriinta lafteeda.


Jaantuska labaad wuxuu muujinayaa in lacagta mobilka ee gudaha dalka ay sahlan u muuqan karto halka dejinta xuduudaha ka gudubta ay weli aad u adag tahay. Taasi waa is khilaafka ugu weyn ee kiiska Soomaaliya. Gudaha nidaamka maxalliga ah, lacag-bixinnadu waxay u muuqdaan kuwo siman, degdeg ah, oo casri ah. Hase yeeshee marka macaamilku ka baxo wareeggaas gudaha, wuxuu galayaa duniyo ka adag oo ka kooban bangiyo shisheeye, dalabyo dukumenti, hubin waafaqsanaan, iyo dib-u-dhac dejin. Jaantusyadani waxay faa’iido leeyihiin maxaa yeelay waxay si muuqaal ah u caddeynayaan sababta raaxada gudaha ay ula noolaan karto jilicsanaanta caalamiga ah.

Dusha Hore iyo Gadaasha Dambe – Qodobkan farsamo wuxuu ka muhiimsan yahay inta hore loo malayn karo. Qof Soomaali ah oo jooga Melbourne, Minneapolis, ama Dubai ayaa laga yaabaa inuu lacag u diro qof ehelkiis ah oo jooga Hargeysa ama Muqdisho, isla markaana arko in qofkii helay uu si degdeg ah qiime lacageed ugu helo taleefankiisa. Dhanka muuqda ee hore, waayo-aragnimadu waxay u muuqataa mid aan wax dhib ah lahayn. Hase yeeshee gadaasha raaxadaas waxa yaal qaab ka adag oo ku lug leh shirkado xawaalad, xiriirro bangi oo dibadeed, akoonno dejin oo dibadda yaal, iyo kormeer sharciyadeed. Farriintu si degdeg ah ayay ku safartaa. Dejinta dhabta ahi se inta badan waa mid gaabis badan, qaali ah, oo nugul intii isticmaalayaashu ka warqabi lahaayeen. Si kale haddii loo dhigo, sahlanaanta gudaha micnaheedu ma aha xoog maaliyadeed oo caalami ah.

Raaxo iyo Xakameyn – Halkaas ayay tahay meesha qaab-dhismeedka oligarchy-ga ah ee lacagta mobilka Soomaaliyeed uu mudan yahay in si dhow loo eego. Gudaha suuqa gudaha, barnaamijyada ugu waaweyn waxay abuureen muuqaal degganaansho, dareereyn, iyo fudayd ah. Qiimaha dijitaalka ah ee doolarka ku salaysan si xawaare leh ayuu ugu wareegaa nidaamyadooda. Lacag-bixinnadu si degdeg ah ayay u dhacaan, isticmaalayaashuna way ku kalsoon yihiin nidaamyadaas maxaa yeelay way shaqeeyaan. Laakiin simanaanta waayo-aragnimadan maalinlaha ahi waxay qarin kartaa uruurka awoodda ee gadaal yaalla. Marka isla koox shirkado ah oo kooban ay gacanta ku hayaan kaabeyaasha isgaarsiinta, marinada lacag-bixinta, iyo inta badan nidaamka ganacsi ee ku xeeran, raaxadu waxay isu beddeshaa il lagu sii adkeysto awoodda. Natiijadu ma aha oo keliya hal-abuur. Waa awood suuqeed oo ay xoojiyeen ku tiirsanaanta maalinlaha ahi.

Maxaa Isbeddel u Baahan – Tani macnaheedu ma aha in lacagta mobilka ee Soomaaliya ay fashil tahay. Caksigeeda, waa mid ka mid ah hal-abuurka maaliyadeed ee ugu muhiimsan ee dalka ka soo baxay. Qodobku waa in hal-abuur keliya aanu ku filnayn. Nidaam wuxuu noqon karaa mid hufan haddana xaddidan, wuxuu noqon karaa mid faa’iido leh haddana aad u urursan. Haddii kooxaha waaweyn ee isgaarsiinta iyo maaliyaddu runtii isu arkaan halyeeyo qaran, waa inay sidaas u dhaqmaan. Waxay taageeri karaan nidaam tartan badan halkii ay difaaci lahaayeen mid xiran. Waxay fududeyn karaan marin caddaalad badan oo ay helaan ciyaartoyda yaryar, shirkadaha fintech-ka, iyo hal-abuurayaal madaxbannaan. Waxay yareyn karaan caqabadaha suuqa ku koobaya gacmo yar. Waxay si muuqata ugu maalgeli karaan bulshada ballaaran ee kalsoonideeda iyo ku tiirsanaanteeda laga dhisay guushooda.

Imtixaanka Dhabta ah – Arrinta dhexe ma aha in lacagta mobilka Soomaaliyeed ay dalka beddeshay iyo in kale. Arrintaas way caddahay inay beddeshay. Arrinta dhabta ahi waa in isbeddelkaas uu ku sii xirnaanayo qaab monopolistic ah iyo in kale, mise uu noqon karo aasaaska wax ka ballaaran, ka caddaalad badan, kana waara. Soomaaliya uma baahna hal-abuur ka yar. Waxay u baahan tahay hal-abuur intan ka badan, oo si ballaaran u fidsan, si furnaan badan loo maamulo, looguna wadaago si caddaalad ah. Ilaa arrintaas la gaarayo, dalku wuxuu sii wadi doonaa inuu isku khaldo awoodda barnaamijyada gaarka loo leeyahay iyo horumar maaliyadeed, sahlanaanta dijitaalka ahna iyo awood dhaqaale oo dhab ah.
Si sax ah halkani waa meesha oligarchy-ga lacagta mobilka ee Soomaaliyeed uu si gaar ah ugu xeel dheer yahay. Wuxuu abuuray muuqaal degganaansho doolar iyo dareereyn macaamil gudaha nidaamyada maxalliga ah, inkasta oo saldhigyada qotada dheer ee dejinta caalamiga ahi ay weli daciif yihiin, qaali yihiin, kuna tiirsan yihiin dibadda. Waxa si fudud ugu wareegaya gudaha nidaamka maxalliga ah waxaa si fiican loogu fahmi karaa qiime dijitaal ah oo doolar ku salaysan, balse si gaar ah loo maamulo. Wuu dhab yahay marka la eego isticmaalka maalinlaha ah, laakiin weli wuxuu ku dhex jiraa nidaamyo gaar loo leeyahay oo ay maamulaan koox shirkado ah oo kooban. Ciyaartoydani ma bixiyaan oo keliya raaxo. Waxay sii qaabeeyaan shuruudaha lagu helo qiime lacageed u eg lacag dhab ah gudaha Soomaaliya.

Qaybta buugga ee toddobaadkan waxay dabooli doontaa The Sugar Swindle: S’pore-Somalia-Thai Connection and a Political Comparison ee uu qoray Yousof Jama Ali Duhul. Daabacaha. Avicenna Press, London, 1985. 165 bog. ISBN: 9971490714 / 9789971490713.
Xudunta doodda buugga The Sugar Swindle waxay u muuqataa inay tahay in waxa u ekaa fadeexad ganacsi oo keliya ay dhab ahaantii ahayd daaqad laga arko dhaqaale-siyaasadeed Soomaaliyeed oo qoto dheer, halkaas oo awood ganacsi, daciifnimo dowladeed, iyo mudnaan ay kooxo gaar ahi heleen ay si adag isugu xidhnaayeen. Buuggu wuxuu u muuqdaa inuu muujinayo in xakamaynta marin dhaqaale oo muhiim ah, markaas oo ahayd soo dejinta sonkorta iyo maalgelinteeda la socotay, loo beddeli karo saameyn siyaasadeed, faa’iido gaar ah, iyo qallooc hay’adeed. Dooddaasi weli si weyn ayay maanta ugu habboon tahay. Badeecaddii way is beddeshay, balse qaab-dhismeedkii awooddu ma dabar go’in. Soomaaliya maanta, isgoyska isgaarsiinta iyo maaliyaddu wuxuu ciyaarayaa door la mid ah kii ay shabakadaha ganacsi ee istiraatiijiga ahi hore u lahaayeen. Koox monopoly-oligarchy ah oo yar ayaa gacanta ku haysa marinnada ay qiimaha, isgaarsiinta, iyo macaamilada maalinlaha ahi maraan. Sida ganacsiga sonkortu u muujin karay sida nidaamyada dadweynaha loogu leexiyo danaha kooxo gaar ah, qaybta lacagta mobilka iyo isgaarsiinta ee Soomaaliya maanta waxay muujinaysaa sida awoodda barnaamijyo gaar loo leeyahay ay isu ekaysiin karto horumar qaran, iyadoo uruurinaysa awood, wiiqaysa tartanka, isla markaana ka dhigaysa ka mid noqoshada maaliyadeed nidaam ay maamulaan koox shirkado ah oo cidhiidhi ah halkii ay ka ahaan lahayd nidaam ku dhisan hay’ado furan oo lala xisaabtami karo.

Waxa buugga si gaar ah u xiiso gelinaya waa ku adkaysigiisa isbarbardhigga. Dhaliilo badan oo Soomaaliyeed way hodan ku yihiin caro, laakiin way liitaan marka la joogo qaabka isbarbardhigga. Waxa buuggan ka duwan waa inuu isbarbar dhigayo Soomaaliya iyo Singapore, iyo laga yaabee sidoo kale Thailand. Duhul wuxuu u muuqdaa inuu ku doodayo in musuqmaasuqa iyo maamul-xumadu aanay ahayn wax lama huraan ah. Waa natiijo ka dhalata qaab-dhismeedka hay’adaha, dhiirrigelinnada siyaasadeed, iyo dhaqanka maamulka. Taasi waa dood ka adag oo ka culus canaan keliya.
Buuggan waxaan ku iibsaday 1987 magaalada Kuala Lumpur, Malaysia.

Faallooyin iyo aragtiyo, sidii caadada ahayd, waa la soo dhaweynayaa.

Ereyada oo si Fudud loo Dhigay – Qaar ka mid ah erayada SWIFT waxay u muuqdaan kuwo ka cabsi badan sida ay dhab ahaantii yihiin. SWIFT waa shabakad fariimo ammaan ah oo caalami ah oo ay bangiyadu isticmaalaan. Waxay gudbisaa tilmaamaha lacag-bixinta, lacagta lafteedana ma dhaqaajiso. BIC ama SWIFT code waa cinwaanka bangiga ee shabakadda. MT 103 waa farriinta caadiga ah ee bangi lagu farayo inuu qaddar cayiman ku shubo qof magaciisa la cayimay. MT 202 COV waa farriin bangi-ilaa-bangi ah oo dejin ah oo sidata sidoo kale faahfaahinta macaamilkii asalka ahaa si loo helo daahfurnaan. Akoon nostro waxaa loola jeedaa akoonkeena dibadda lagu hayo. Akoon vostro waxaa loola jeedaa akoonkiinna halkan lagu hayo. Kuwani ma aha farsamooyin aan la taaban karin. Waa marinnada qarsoon ee inta badan maaliyadda caalamiga ahi weli ku socoto, waxayna ina xusuusinayaan in guusha lacagta mobilka ee gudaha Soomaaliya aanay ka qaadin dalka ku tiirsanaanta qoto dheer ee uu ku qabo xiriirrada dejin ee dibadda. SWIFT gpi waa horumarin dabagal ah oo lacag-bixinnada u oggolaanaysa in si fudud looga daba tago silsiladda ay maraan. ISO 20022 waa heer farriimeed cusub oo xog badan leh, kaas oo hagaajiya tayada xogta iyo baaritaanka waafaqsanaanta.

Cidhiidhiga dhabta ah ee lacag-bixinnada xuduudaha ka gudba badanaa ma aha fariinta. Waa dejinta. Farriimaha SWIFT waxay dhaqaaqi karaan ku dhowaad isla markiiba, laakiin lacagtu weli waxay ku tiirsan tahay akoonno bangiyada is-wada shaqeeya oo inta badan u baahan in hore loo maalgeliyo. Tani waxay ka dhigan tahay in raasamaal badan uu dibadda ugu xanniban yahay, isaga oo sugaya in la adeegsado. Trillions ku xiran akoonnada nostro ee caalamka, khidmadaha wire transfer oo inta badan u dhexeeya 25 ilaa 50 doolar, iyo faa’iido wax soo saar leh oo eber ah oo ka soo noqota lacagta fadhiya. Tirooyinkaas waxay sharxayaan sababta wareejinta lacagta xuduudaha ka gudubta ay weli qaali u tahay xitaa marka muuqaalka dijitaalka ahi u ekaado mid casri ah oo sahlan. Tani waxay si cad u muujinaysaa baaxadda wax-ku-ool la’aantaas.

















Posted on

5taydii daqiiqo ee afkar isweydarsiga – Usbuuca 12, 2026

MI’s 5 Minutes of Fame – Toddobaadka 12aad

Haa, waan ogahay in aan hadda ku jirno Toddobaadka 14aad, aniguna weli waan kasoo daba dhacayaa toddobaadyadii aan ku qaatay gobol ku dhow 25N ka sarreeya dhulbaraha, halkaas oo garoomada diyaaradaha ay la tacaalayeen dib u dhacyo, baajisyo, iyo nooca hubanti la’aanta ah ee xitaa safarka fudud ka dhigta gorgortan lala galo dhacdooyin ka baxsan awoodda qofka. Hadda waxaan kusoo laabtay 37S, dal deggan oo aan si fiican u aqaan, waxaana isku dayayaa inaan dib ugu soo laabto nidaamkii milicsiga toddobaadlaha ahaa.

Qoraalkan Toddobaadka 12aad waxa uu ku saabsan yahay Baydhabo. Waxa uu ku saabsan yahay awood siyaasadeed, xiisadda federaalka, iyo mid ka mid ah muddooyinkii ugu gaabnaa ee dib loo cusboonaysiiyay ee madaxweyne-nimada Koonfur Galbeed ee taariikhda dhow.

Baydhabo ma aha magaalo Soomaaliyeed oo kale oo caadi ah. Waa mid ka mid ah meelihii ay masiibada Soomaaliya ka dhigtay arrin aan dunidu iska indho tiri karin. Sannadkii 1992, xilli ay jireen macluul, dagaal, iyo burbur dowladeed, Baydhabo waxay noqotay mid ka mid ah astaamihii ugu cadcadaa ee muujinayay silica Soomaaliya. Baaxadda masiibadaas ayaa Soomaaliya ku riixday ajendaha caalamiga ah, waxayna soo jiidatay maamulka Madaxweyne George H. W. Bush. Maraykanku wuxuu bilaabay taageero gargaar bishii Agoosto 1992, wuxuuna bishii Diseembar bilaabay faragelintii markii dambe loo yaqaanay Operation Restore Hope, taas oo si rasmi ah loogu sheegay inay tahay hawl bani’aadamnimo oo lagu sugayo gaarsiinta gargaarka. Qaar ayaa markii dambe ku dooday in Washington ay sidoo kale ka jawaabaysay cadaadiska warbaahinta iyo siyaasadda gudaha ee ka dhalatay dagaalkii Khaliijka. Laakiin Baydhabo uma baahnayn qurxin siyaasadeed si ay u muujiso dhibkeeda. Waxay horeba u ahayd masiibo bani’aadamnimo.

Australia iyaduna waxay qayb ka noqotay taariikhdaas. Sannadkii 1993, guutada 1aad ee Royal Australian Regiment, oo uu hoggaaminayay David Hurley, ayaa loo diray Baydhabo iyada oo qayb ka ah Operation Solace. Hurley wuxuu markii dambe noqday Guddoomiyaha Guud ee Australia laga bilaabo 1 Luulyo 2019 ilaa 1 Luulyo 2024. Laakiin Baydhabo gudaheeda ma ahayn shaqsi xaflado kaliya lagu yaqaan. Wuxuu ahaa taliye ciidan oo jooga goobta, kana howlgalaya mid ka mid ah meelihii ugu burbursanaa Soomaaliya, isaga oo isku dayaya inuu dib u soo celiyo xaddi yar oo nidaam ah magaalo ay jebiyeen gaajo, cabsi, iyo rabshado hubaysan. Doorka Australia badanaa waxaa loo qaataa qoraal yar oo hoose marka laga hadlayo sheekooyinka waaweyn ee Soomaaliya. Taasi waa qalad. Australia waxay timid Baydhabo xilli ay ku jirtay mid ka mid ah waqtiyadeedii ugu madoobaa, waxayna isku dayday, inkastoo muddo kooban, inay xasiliso meel astaan u noqotay burburka.

Askariga Australianka ahaa ee ku dhintay Baydbaba oo garab taagan haweeyni reer baydhaba ah. Sawirkan kale waa hoyadii oo sawirka heysa, waxaan kula kulmay Ballina, NSW.

Taariikhdaasi sidoo kale waxay sidataa murugo shaqsiyeed oo qoto dheer. Lance Corporal Shannon McAliney, oo ka tirsanaa 1RAR, ayaa lagu dilay Baydhabo 2 Abriil 1993, dab saaxiibtinimo oo si kama’ ah u dhacay intii uu roondo ku jiray. Wuxuu ahaa askarigii keliya ee Australian ah ee ku dhintay howlgalka Soomaaliya. Dhowr sano ka hor, waxaan Ballina kula kulmay hooyadii, Liz Hanns. Kulankaasi wuu igu reebay raad, sababtoo ah wuxuu ka saaray sheekada ereyada qabow ee faragelinta, istaraatijiyadda, iyo xasillinta. Wuxuu dib ugu celiyay qisada runteedii ugu bini’aadannimada badnayd. Hooyo ayaa wiilkeedii ku weyday Baydhabo. Xanuunka Soomaaliya kuma ekayn xuduudaha Soomaaliya. Wuxuu gaaray qoys Australian ah, magaalo ku taalla New South Wales, iyo murugo sii nooleyd muddo dheer ka dib markii wararkii hore ay lumeen.

In ka badan soddon sano kadib, Baydhabo mar kale waxay noqotay calaamad digniin ah. Arrintu hadda ma aha macluul oo keliya, inkastoo abaar, barakac, iyo amni darro ay weli qaabeeyaan gobolka. Arrintu waa siyaasad. Baydhabo waxay noqotay mid ka mid ah meelaha ugu cadcad ee xiisadaha ku dhex jira nidaamka federaalka Soomaaliya ay si aan qarsoodi lahayn uga soo baxayaan. Mar dambe ma aha oo keliya astaan burbur bani’aadamnimo. Hadda waa muraayad ka tarjumaysa jahawareerka siyaasadeed ee aan weli xal loo helin ee Soomaaliya.

Taasi waa sababta Baydhabo weli muhiim u tahay. Ma aha magaalo ku taalla gees. Waa cabbir qaran. Bilowgii sagaashamaadkii, waxay dunida tustay baaxadda musiibada bani’aadamnimo ee Soomaaliya. Maanta, waxay Soomaalida iyo cid kasta oo fiirinaysa tusaysaa qotada dildilaaca siyaasadeed ee dalka. Baydhabo mar bay ahayd magaalada dunida u bandhigtay macluusha Soomaaliya. Maanta waxay Soomaaliya lafteeda u bandhigaysaa kala qaybsanaanteeda siyaasadeed.

Taxanaha dhacay bishii Maarso 2026 waa muhiim.

17 Maarso 2026, maamulka Koonfur Galbeed ayaa ku dhawaaqay inuu joojinayo wada shaqayntii iyo xiriirkii uu la lahaa dowladda federaalka ee Muqdisho. Tani ma ahayn khilaaf caadi ah. Waxay ahayd kala go’ hay’adeed oo culus. Dowlad-goboleed federaal ah ayaa si dhab ah u sheegayay in xiriirkii caadiga ahaa ee xarunta aanu sii socon karin. Federaalka kasta arrintani waa khatar. Soomaaliya gudaheeda, halkaas oo heshiiska federaalku weli yahay mid cusub, lagu muransan yahay, welina aan dhammaystirnayn, khatartu way ka sii weyn tahay.

Kadib waxaa xigay riwaayaddii doorashada.

28 Maarso 2026, Cabdicasiis Xasan Maxamed Laftagareen ayaa mar kale dib loogu doortay Baydhabo. Hase yeeshee, muddada la cusboonaysiiyay aad bay u gaabnayd. Wixii u ekaa guul siyaasadeed ayaa si dhaqso leh ugu burburay cadaadiska ka jiray goobta. Dib u doorasho ayaa ku dhowaatay inay markiiba isu beddesho iscasilaad. Waxay ahayd guul ku qoran waraaqda, laakiin aan ku hirgelin dhabta.

29 Maarso 2026, Midowga Afrika wuxuu ugu baaqay dhammaan dhinacyada inay muujiyaan isxakameyn buuxda, ka fogaadaan sii hurinta xaaladda, ayna doortaan wadahadal. Luqaddaasi ma ahayn hadal diblomaasiyadeed oo caadi ah. Waxay muujinaysay walaac dhab ah oo laga qabo in jilayaasha Soomaaliyeed ay u oggolaanayaan khilaaf siyaasadeed inuu u leexdo dhinaca iska hor imaad.

Tallaabada go’aanka leh waxay timid 30 Maarso 2026, markaas oo ciidanka qaranka Soomaaliya ay la wareegeen gacan ku haynta Baydhabo, oo ah magaalada ugu weyn Koonfur Galbeed. Wax yar kadib, Laftagareen wuu iscasilay. Warar ayaa sidoo kale sheegay in dad badan oo degganaa ay ka qaxeen, magaaladuna aamustay, hay’ado samafalna ay joojiyeen shaqooyinkoodii sababo la xiriira cabsi laga qabo dagaal. Faahfaahintaasi waa muhiim, sababtoo ah waxay ka saaraan dabacsanaanta ereyada dejisan sida kala guur iyo nidaam dastuur. Marka dadku cararaan, marka gargaarku istaago, marka caasimad dowlad-goboleed lagu beddelo cadaadis ciidan, arrintu ma aha sharci ama habraac oo keliya. Waa awood.

Waxii xigayna si la mid ah ayay muhiim u ahaayeen. Muqdisho ma aysan koobnayn oo keliya in ay xakameyso xiisadda. Waxay u dhaqaaqday inay qaabayso natiijada, iyadoo hagaysay kala guurka islamarkaana dhistay hab maamul kumeelgaar ah. Taasi waxay si aan mugdi ku jirin u muujisay hal qodob. Dowladda federaalku mar dambe kaliya kama jawaabayso dhacdooyinka. Waxay noqotay jilaha ugu weyn ee dib u naqshadaynaya nidaamka siyaasadeed ee Koonfur Galbeed.

Koonfur Galbeed way qaldanayd markii ay federaalka ku riixday meel kala go’ ah. Dowlad-goboleedyada federaalku ma joojin karaan wada shaqaynta xarunta markasta oo kalsoonidu jabto, haddana ma filan karaan in nidaamka federaalku sii ahaado mid la aamini karo. Soomaaliya waxay hore u bixisay qiime aad u sarreeya oo ka dhashay kala daadsanaan, xukun shakhsi ku dhisan, iyo ka bixid siyaasadeed. Mashruuc kasta oo dhab ah oo dowlad dhisid ah ma noolaan karo haddii unugyadii ka koobnaa ay u dhaqmaan sidii in federaalku shaqaynayo oo keliya marka ay danahoodu ku jiraan.

Laakiin Muqdisho iyaduna way qaldanayd haddii ay rumaysnayd in cadaadis xad dhaaf ahi yahay jawaabta ugu fiican ee dhibaato siyaasadeed. Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud iyo maamulkiisu waxay isku arki karaan inay difaacayaan nidaamka dastuuriga ah, laakiin xoog iyo degdeg isku macne ma aha xigmad. Madaxweynenimo waxay guul taatiko ah gaadhi kartaa, haddana si istiraatiiji ah ayay u wiiqi kartaa federaalka. Baaqii Midowga Afrika ee ahaa isxakameyn buuxda wuxuu dhab ahaantii ahaa digniin ka dhan ah in awood loo qaato sharciyad.

Buugga toddobaadkan

Click on the following links for Somalia’s diplomatic strugglesand Somalia: A Financial Puzzle

Qaybta buugga toddobaadkan waxay kasoo xiganaysaa buugaag aan dhowaan wada-qornay aniga, Hussein Mohamed, iyo Ahmed Nur, kuwaas oo kala ah Somalia’s Diplomatic Struggles iyo Somalia: A Financial Puzzle. Struggle for Economic Stability. Labaduba hadda waxay ku jiraan nooca paperback, halkan iyo halkan.

Faallooyin iyo aragtiyo, sida caadiga ah, waa la soo dhoweynayaa. Sidoo kale eeg qoraal kale oo gaar ah oo ku saabsan Somalia Returns to the Maritime Map, gaar ahaan markabka Guney (IMO 8230417).

Posted on

5taydii daqiiqo ee afkar isweydarsiga – Usbuuca 11, 2026

5taydii daqiiqo ee aqoon isweydarsiga

Soomaaliya waxay u sii siqaysaa marxaladdeedii siyaasadeed ee ugu khatarta badnayd. Xilli caalami ah oo ugu xun. Dhowr toddobaad ayaa dhaafay, balse dunidu ma istaagin. Qoraalkan toddobaadkan wuxuu isku keenayaa laba arrimood oo mudan in fiiro gaar ah loo yeesho. Mid gudaha ah, mid caalami ah. Labaduba si qoto dheer ayay isugu xiran yihiin, khatartuna way sii korodhay.

Qoraalladii hore, waxaan ku sharaxay saddex waddo oo suuragal ah oo ku saabsan habka doorashooyinka ee Soomaaliya oo jahawareer iyo muran badan leh, heer federaal iyo heer dowlad goboleed labadaba. Waqtigaas, arrimahan waxay ahaayeen fikrado aragti ah. Maanta, ma aha kuwo mala-awaal ah. Waxaan hadda si toos ah u aragnaa iyagoo dhacaya.

Saddexda waddo ee mar walba jiray:

Is-afgarad – mid aan u badnayn.
Hoggaamiyeyaasha siyaasadeed ayaa ku heshiiya hab doorasho oo la aqbali karo. Ma aha mid qumman. Laakiin waa mid ku filan sharciyad iyo sii socosho.

Muddo kordhin la maareeyey – sii yaraanaysa.
In madaxweynaha hadda jira loo oggolaado muddo kordhin xaddidan, hal sano ama laba, haddii oo keliya ay dammaanad qaaddo xasillooni, diyaarinta hay’adaha, iyo wareejin awood oo nabad ah.

“Ha tagin halkaas” – soo dhowaanaysa.
Burbur ku yimaada iska hor imaad. U jiheysasho cadaadis, kala jab, ugu dambayn rabshad.

Waqtigaas waxaan ku dooday in Soomaaliya ay weli dooran karto. In ay jirto meel lagu heshiin karo si macquul ah. Fursaddaas way sii yaraanaysaa.

Baydhabo – Tijaabada kala daadsanaanta

Baydhabo ma aha arrin maxalli ah. Waa bilowga kala daadsanaanta nidaamka. Waa calaamad. Habka doorasho ee la sheegayo wuxuu dhalinayaa su’aalo ka badan jawaabo. Hay’ado isdiidan. Go’aamo is barbar socda. Isku-xirnaan liidata oo u dhaxaysa federaalka iyo dowlad goboleedyada. Ma aha caddeyn. Waa jahawareer la nidaameeyey.

Sidaas ayay nidaamyadu ugu siqaan waddada saddexaad. Ma aha hal dhacdo oo weyn. Waa burbur isbiirsaday. Sharciyaddu way daciiftaa. Kalsoonidu way baaba’daa. Qof walba wuxuu adkeeyaa mowqifkiisa. Waxaan hadda si khatar ah ugu dhow nahay waddada “ha tagin halkaas”.

Digniin Saaxiib – Lamu ayaa kaa horeysa

Xaaladdan dhexdeeda, waxaan helay email saaxiib. Cinwaankiisu wuxuu ahaa mid toos ah. “Lamu ayaa kaa horeysa.” Farriintaasi waxay ahayd mid qoto dheer.

Soomaaliya, oo leh xeebta ugu dheer Afrika iyo dekedo ay maamulaan dhinacyo shisheeye kala duwan, waxaa ka horreeya Lamu. Jasiirad yar oo Kenya ku taalla, aan lahayn baabuur iyo kaabayaal yar. Marka hore waxay u muuqan kartaa buunbuunin. Laakiin ma aha. Soomaaliya waxay leedahay juqraafi aan lahayn maamul. Lamu waxay leedahay juqraafi yar, balse leh isku dubarid shaqaynaysa.

Saameyn Caalami ah – Strait of Hormuz oo cadaadis ku jira

Weerarka Maraykanka iyo Israa’iil ku qaadeen Iran wuxuu si weyn u carqaladeeyey maraakiibta maraysa Strait of Hormuz. Tani ma aha carqalad yar. Waa isbeddel qaab-dhismeed. Mid ka mid ah marinnada badeed ee ugu muhiimsan dunida ayaa si caadi ah u shaqaynayn. Tamarta waa la xaddiday. Jidadka maraakiibta waa la beddelay. Kharashkuna wuu kordhay. Tani waa dhacdo dhaqaale oo caalami ah.

Xaaladdan waxay muujinaysaa xaqiiqo fudud. Waxay abaalmarisaa nidaamyada diyaar ah.

Laakiin Afrika ayaa si degdeg ah u dareemaysa

Saameyntani si siman uma taabato dalalka. Waxay faa’iideysaa kuwa diyaarsan. Dhaqaalaha Afrika ayaa durba dareemaya. Qiimaha shidaalka ayaa kordhaya. Bacriminta waa la carqaladeeyey. Dhoofintu waa gaabis oo qaali ah. Mar kale, qaaraddu waxay wajahaysaa dhibaatooyin aysan abuurin.

Laakiin arrintu kuma ekaas. Qaar baa la qabsada. Qaarna way istaagaan. Lamu waa calaamad, ma aha mucjiso.

Dekedda Lamu waxay aragtay koror maraakiib. Maraakiibta ku wareegaysa Koonfurta Afrika ayaa u adeegsanaysa meel joogsi ah. Ma aha oo keliya guul Kenya. Waa sheeko ku saabsan diyaar garow.

Juqraafi aan lahayn maamul waxba ma soo saarto.

Xaqiiq adag

Siyaasad iyo dhaqaale ma kala go’aan.

Baydhabo iyo koritaanka Lamu ma aha laba sheeko oo kala duwan. Waa hal sheeko.

Kala daadsanaanta siyaasadeed waxay si toos ah u dhalisaa hoos u dhac dhaqaale. Marka hay’aduhu daciif yihiin, fursadaha way baxaan. Marka maamulku muran galo, maalgashadayaashu waxay doortaan kalsooni, ma doortaan suurtagal.

Lamu kama sarreyso Soomaaliya sababtoo ah waa ka fiican tahay. Waxay ka sarreysaa sababtoo ah waa la adeegsan karaa.

Khatarta dhabta ahi waa in la galo waddada khaldan. Saddexdii doorasho weli way jiraan. Laakiin jihadu way is beddelaysaa.

Is-afgaradku wuu sii baaba’ayaa. Muddo kordhintu way sii adkaanaysaa. Waddada “ha tagin halkaas” way soo dhowaanaysaa.

Ganacsiga caalamiga ah, fursaddu ma sugto. Mana abaalmariso karti keliya. Waxay abaalmarisaa diyaar garow. Tani ma aha buunbuunin. Waa qaab-dhismeed. Haddii siyaasadda ay u sii socoto isku dhac, Soomaaliya waxay lumin kartaa wax ka badan hal fursad.

Qaybta buugga toddobaadkan

Isla is-barbardhiggan ayaa ka muuqda nidaamka maaliyadeed ee Soomaaliya. Tani waxay na keenaysaa buugga toddobaadkan.

Qaybta buugga waxay ka timid shaqo aan si wadajir ah ula qoray Ahmed Nur:
Somalia: A Financial Puzzle. Struggle for Economic Stability.

Buuggu wuxuu falanqeeyaa safarka Soomaaliya, laga bilaabo bangiyada dowladdu maamusho ee 1960-meeyadii iyo 1970-meeyadii ilaa nidaamka maaliyadeed ee burburka kadib oo ku dhisan qaab aan rasmi ahayn. Iyadoo aan jirin bangi dhexe muddo ku dhow labaatan sano, nidaamka hawala ayaa taageeray ganacsiga isla markaana suurtageliyay lacagaha dibadda laga soo diro.

Nidaamka Soomaaliya ma aha mid fashilmay. Waa mid la qabsaday. Hay’ado daciif ah ayaa la nool nidaamyo gaar loo leeyahay oo xooggan. Mobile money iyo lacagaha dibadda laga soo diro ayaa qaabeeya dhaqaalaha si ka badan nidaamyada dowladeed.

Fiidiyowga hoose wuxuu muujinayaa Ahmed Nur, oo ah qoraa-wadaag, isaga oo faahfaahinaya xaqiiqooyinka ka dambeeya adkeysiga nidaamka maaliyadeed ee Soomaaliya.

Faallooyinka iyo aragtiyaha waa la soo dhoweynayaa. Haddii maaliyaddu ku xiisaynayso, eeg xiriirrada kor ku xusan.

Qoraal hoose:
Lamu waa magaalo qadiimi ah oo Kenya ku taalla. Waxay caan ku tahay in aanay lahayn baabuur. Gaadiidku wuxuu ku salaysan yahay dameero, doomaha dhaqan ahaan loo yaqaan dhows, iyo socod. Jidadkeedu waa cidhiidhi, deggan, isla markaana ilaalinaya nolol dhaqameed qarniyo soo jirtay.

Posted on

Doorashadan soo socota ee Soomaaliya….

5taydii daqiiqo ee aqoon isweysarsiga. Usbuuca 10aad ee 2026

Doorashadan soo socota ee Soomaaliya mar dambe ma aha oo kaliya cidda guulaysata. Waxay ku saabsan tahay in xeerarku weli macno leeyihiin iyo in kale.

Iyadoo Soomaaliya u sii dhowaanayso wareeg doorasho kale, arrintu way is beddeshay. Qoraalkaygii Usbuuca 9aad, waxaan ku soo bandhigay saddex waddo oo suuragal ah oo mustaqbalka dhow laga filan karo. Waxaan u daayay meel rajo yar oo taxaddar leh. Waxaan rumaysnaa in waayo-aragnimada, cadaadiska bulshada, iyo dareenka mas’uuliyadda ay hoggaamiyeyaasha ku riixi karaan hannaan doorasho oo la isku halayn karo.

Waxa tan iyo markaas dhacay ayaa muujinaya wax ka duwan.

Qaar ka mid ah Dowlad-goboleedyada Federaalka ayaa hore u dhaafay muddadii sharciyeysnayd ee xil hayntooda. Halkii ay si hufan u cusboonaysiin lahaayeen sharciyadooda, waxay kordhiyeen muddadooda iyagoo adeegsanaya habab aan caddayn iyo xeelado siyaasadeed. Tallaabooyinkan waxaa loo soo bandhigaa inay lama huraan yihiin. Laakiin dhab ahaantii waxay ku saabsan yihiin sii joogista kursiga. Waxa ka sii walaac badan ayaa ah in dhaqankan uu sii faafayo. Waxa ka bilaabmay heer dowlad-goboleed ayaa hadda caadi ka noqonaya nidaamka oo dhan, iyadoo ay muuqdaan calaamado muujinaya in heer federaal lagu dayanayo.

Tani ma aha oo kaliya dib u dhac. Waa burbur tartiib tartiib ah. Marka xeerarku noqdaan kuwo dabacsan, kalsoonidu way luntaa. Hay’aduhu waxay lumiyaan sumcaddooda. Fikradda nidaam ku dhisan xeerar ayaa bilaabaysa inay daciifto.

Saddexdii suurtagal ee aan hore u sheegay weli way taagan yihiin. Laakiin miisaankii ayaa is beddelay. Waddadii aan rajaynaynay inaan laga fogeeyo ayaa hadda u muuqata tan ugu badan ee dhici karta. Taas oo ah in muddooyinka la kala bixiyo, jadwalka la gorgortamo, sharciyadana lagu beddelo ku habboonaansho.

Tani ma aha wax qasab ah. Soomaaliya hore ayay marar badan u sixday jihadeeda. Laakiin waxa hadda loo baahan yahay ma aha xeelado iyo tabooyin siyaasadeed. Waxa loo baahan yahay waa caddayn iyo mas’uuliyad. Xeerarku hore ayay u jiraan. Dhibaatadu waa in la raaco marka ay ku habboon tahay, lana iska indho tiro marka aanay ku habboonayn.

Weli waxaan haystaa rajo yar. Ma aha rajo indho la’. Laakiin waa aaminsanaan ah in cawaaqibta waddadan hadda si cad u muuqato, taas oo ku filan inay hoggaamiyeyaasha ku qasbeyso inay dib uga fikiraan. Ikhtiyaarradu waa la ogyahay. Mas’uuliyaddu waa cadahay. Waxa hadhay waa go’aan. Waa in caqli, miyir, iyo xikmad ay ka hor yimaadaan xalal ku meel gaar ah oo isu rogi kara caado joogto ah.

Laga bilaabo Tolstoy ilaa Muqdisho. Sababta fikradaha waaweyn ay uga macno badan yihiin hoggaamiyeyaasha waaweyn

Si aan u fahamno sababta qaabkan uu marar badan u soo noqnoqdo, waa inaan ka tallaabnaa siyaasadda oo aan eegnaa sida nidaamyadu dhab ahaantii u shaqeeyaan.

Qoraalkii usbuucii hore, waxaan si kooban u xusay buugga War and Peace. Waxay ahayd hadal kooban. Laakiin waa mid mudan in dib loo eego. Ma aha oo keliya suugaan ahaan, balse sidii hab fikir.

Leo Tolstoy wuxuu ku dooday in taariikhda aanay wadin shaqsiyaad awood leh. Waxay ka dhalataa ficillo yaryar oo badan oo isku mar dhacaya. Marka Soomaaliya sidan loo eego, arrimuhu way caddaanayaan. Hal hoggaamiye ma xukumo wax walba. Natiijooyinku waxay ka yimaadaan gorgortan joogto ah oo u dhexeeya qabiillo, siyaasiyiin, ganacsato, iyo saameyn dibadeed.

Taasi waa sababta xalalka siyaasadeed ee fudud ay marar badan u fashilmaan. Waxay u malaynayaan in la xakameyn karo wax aan si dhab ah loo xakameyn karin.

Waxaan bilaabay qayb yar oo ku jirta qoraalladayda usbuucle ah, sida ku xusan muuqaalka la socda qoraalkan, halkaas oo aan ku soo qaato fikrado ka imanaya buugaag iyo cilmi-baaris si aan u fahmo waxa hadda dhacaya. Qayb ka mid ah arrintaas, waxaan dhowaan ka qayb qaatay buug weyn oo cilmiyeed oo la yiraahdo Research Handbook on FinTech, oo ay tifaftireen Dimitrios Salampasis iyo Patrick Schueffel. Buuggu wuxuu isku keenaa aragtiyo caalami ah oo ku saabsan sida nidaamyada maaliyadeed isu beddelaan. Fariintiisu waa mid fudud. Nidaamyada adag ma raacaan qorshayaal toosan. Waxay ku koraan cadaadis, la qabsasho, iyo natiijooyin aan la filayn.

Taasi waa si dhab ah waxa ka dhacaya Soomaaliya.

Cutubkayga, waxaan ku falanqeeyay sida Soomaaliya ay u noqotay mid ka mid ah bulshooyinka ugu horumarsan ee mobile money-ga adduunka iyadoo aan lahayn nidaam bangi oo xooggan. Mobile money-gu wuu shaqeeyay sababtoo ah wuxuu ahaa mid waxtar leh, lagu kalsoonaan karo, kuna dhisan baahida dadka. Wuxuu xaliyay dhibaatooyin dhab ah. Laakiin wuxuu sidoo kale abuuray xaalad cusub. Kooxo yar oo awood leh ayaa hadda gacanta ku haya dhaqdhaqaaqa maaliyadeed ee maalinlaha ah ee inta badan dadka Soomaaliyeed.

Tani waa caqabadda xigta.

Ujeeddadu ma aha in la burburiyo waxa shaqaynaya. Waa in la hagaajiyo. Waxaan aaminsanahay in marxaladda xigta ay tahay in la yareeyo ku tiirsanaanta shirkado yar oo awood badan. Teknolojiyadda blockchain, haddii si xikmad leh loo adeegsado, waxay ka caawin kartaa in la kala furo awoodda, la kordhiyo hufnaanta, lana siiyo dadka lahaansho dhab ah oo ku saabsan lacagtooda.

Isbeddelku waa mid fudud marka la eego fikradda. In laga guuro helitaan oo keliya, loona gudbo lahaansho dhab ah. In laga guuro ka mid noqoshada nidaam qof kale leeyahay, loona gudbo nidaam dadka u gaar ah.

Waxaa laga yaabaa in tani ay tahay faa’iidada ugu weyn ee dib loogu noqdo buugaagta. Waxay naga dhigaan inaan gaabisno. Waxay nagu qasbaan inaan si qoto dheer u fikirno. Mararka qaarna waxay si ka fiican cinwaannada wararka u sharxaan waxa maanta socda.

Soomaaliya fikrado ma ka yara. Waxa ka maqan waa nidaam iyo adkeysi lagu hirgeliyo. Fursadda wax lagu sixi karo weli way furan tahay. Laakiin weligeed ma furnaan doonto.

Faallooyinka iyo talooyinka mar walba waa la soo dhawaynayaa. La soco qoraalka Usbuuca 11aad dhawaan. Waxaan ku jiraa hab dib u qabasho.