Whether by random google search or pointing to the barcode at the back of business card, you have managed to find me. Welcome.
Ayuub is back. This digital space is for all open minded people who are interested in discussing serious global issues. Focus is on general issues that are pertinent to the Horn of Africa, and particularly on Somalia. If you are interested in reading some of my comments on the politics of the Horn (of Africa, that is) and Somalia in particular that are too hot for the public domain, then you have to register.
Sababta Ay Codbixintu Muhiim U Tahay.... Dimuqraadiyaddu waxay si fiican u shaqaysaa marka bulshooyinku ka qayb qaataan. https://youtu.be/GYkm_klS6qA?si=1_1ganfh8EKqPrGD…
Hal-abuur aan tartan la socon wuxuu dhaawacaa maaliyadda xuduudaha ka gudubta. https://youtu.be/ztk27Nd17vo?si=ExnaPL5bHVsZ0BIU Ku noqoshada Dhaqaalaha Dhabta ah -…
Having built a Shariah-compliant global finance industry now worth US$3 trillion, Islamic legal experts are now grappling with the question of whether cryptocurrencies are permissible for the world’s 1.8 billion Muslims. Just how are religious laws from the 7th century adapted to meet the present-day needs and economic aspirations of believers? How do Islamic jurists decide what is halal, and what happens when there’s disagreement? And how will cryptocurrencies and other emerging technologies fit into the future of Islamic finance?
Dr Ryan Calder, who researches the social impacts of Shariah law, and Hassan Jivraj, Islamic finance journalist, probe these issues with presenter Ali Moore. If you want to listen the podcast, click on https://player.whooshkaa.com/episode?id=984998 If you to read it here it is..https://ayuub.org/wp-content/uploads/2023/01/IslamicFinance.pdf
Reference: This episode was recorded on the 8th of March 2022. Producers were Kelvin Param and Eric van Bemmel of profactual.com. Ear to Asia is licenced under Creative Commons, copyright 2022, the University of Melbourne.
Somalia: One person one vote, miyaa? It is that time of the Somali political season. That is what my current leaders are saying… I want to believe them and I want to trust them. What do you think? Please share your ideas
Toddobaadkan, 5 Mins of Fame kayga wuxuu ka bilaabmayaa Australia, wuxuuna sii marayaa Zimbabwe iyo Soomaaliya, isaga oo raacaya waddo lacageed oo wax badan iftiiminaysa. Socdaalku wuxuu ka bilaabmayaa lacag Isbaanish ah oo dalool laga sameeyey xilligii gumaysiga New South Wales, wuxuu u gudbaa dadaalka Zimbabwe ee kayd lagu taageerayo si loo xasiliyo lacag dhibaato ku jirta, wuxuuna ku dhammaadaa nuglaanshaha lacageed ee Soomaaliya oo muddo dheer socday, taas oo ay weheliyeen dollaraysi iyo nidaam-darro sharciyeed. Saddexdan xaaladood aad bay u kala duwan yihiin. Hase ahaatee, waxay ku kulmaan hal xaqiiqo oo aasaasi ah. Lacagtu waxay shaqaysaa oo keliya marka kalsoonida dadweynaha lagu ilaaliyo hay’ado lagu kalsoonaan karo, sharciyeyn wax ku ool ah, iyo awood dawladnimo oo dhab ah.
Lacagtu waa kalsooni ay dawladdu dhabarka ka joogto
Taariikh ahaan, dadku waxay lacag ahaan u isticmaaleen qolof, qalin, warqad, iyo diiwaanno dijitaal ah. Shayga la adeegsanayo wuu is beddelaa. Shaqaduse isma beddesho. Marka loo eego dhaqaalaha, lacagtu waxay qabataa saddex hawlood. Waxay tahay dhexdhexaad wax lagu kala iibsado, halbeeg lagu cabbiro qiimaha, iyo meel lagu kaydiyo qiimaha mustaqbalka loo haysto. Haddii wax walba kale laga saaro, taas ayaa ah udub-dhexaadka. Lacagtu waa kalsooni la qaadi karo.
Waxaa laga yaabaa in hadda cabbir afraad soo baxayo. Lacagta Dijitaalka ah ee Bangiga Dhexe, ama CBDC, badanaa waxaa loo soo bandhigaa hal-abuur, hufnaan, iyo ka-mid-noqosho dhaqaale. Laakiin si ka sii naqdin badan ayaa sidoo kale loo fahmi karaa, taas oo ah nooc cusub oo siyaasadeysan oo lacag ah. Ma aha oo keliya hab wax lagu kala iibsado, wax lagu cabbiro, ama wax lagu kaydiyo, balse sidoo kale waa hannaan ay dawladuhu ku dabageli karaan, ku haggi karaan, xitaa ku xaddidi karaan hab-dhaqanka dhaqaale ee bulshada. Suurtagalnimadaas si dhab ah ayaa loo baahan yahay in loo eego.
Marka tan la fahmo, run ballaaran ayaa muuqanaysa. Lacagtu mar walba si nidaamsan uguma xirna dawladta juqraafi ahaan sheegata. Mararka qaarkood dawladuhu si rasmi ah ayay u oggolaadaan in lacag qalaad wareegto. Mararka qaarkoodna muwaadiniintu waxay lumiyaan kalsoonidii lacagta waddankooda, waxayna si aan rasmi ahayn ugu wareegaan lacag kale. Mararka qaarkoodna kooxo awood leh ayaa si gaar ah u qalloociya nidaamka dhaqaale ee gudaha. Natiijooyinkaas marka dusha sare laga eego way isu egyihiin. Siyaasad ahaan, se aad bay u kala duwan yihiin.
Saddex dawladood. Saddex wadiiqo oo lacageed
Zimbabwe waxay metelaysaa jidka rasmiga ah. Nidaamkeeda lacagaha badan leh sharci ahaan waa la aqoonsan yahay, dawladuna weli waxay isku dayaysaa inay nidaamka lacageed ku maamusho sharci, kayd, iyo faragelin bangi dhexe. Joogitaanka lacag qalaad ee nidaamka gudihiisu ma aha calaamad muujinaysa maqnaanshaha dawlad. Waa hannaan ay dawladdu maamulayso. Mas’uuliyiinta Zimbabwe waxay sidoo kale isku dayeen inay xoojiyaan kalsoonida ZiG iyaga oo ku taageeraya kayd ay ku jiraan lacag qalaad iyo dahab. Dhaliilo kasta oo loo jeedin karo siyaasaddaas ha jiraane, qodobka muhiimka ahi waa cad yahay. Dawladdu wali waxay isku dayaysaa inay maamusho nidaamka lacagta halkii ay ka dayn lahayd gebi ahaan.
Bangiga Dhexe ee Zimbabwe wuxuu oggol yahay doolarka Maraykanka, lacagaha kale ee qalaad, iyo lacagta gudaha inay ahaadaan lacag sharci ah ilaa 31 Diseembar 2030. Bangiga dhexe ee Zimbabwe wuxuu sidoo kale isku dayay inuu lacagta gudaha ku ilaaliyo kayd taageero u ah. Qoraalkiisii Siyaasadda Lacageed ee 2026, RBZ wuxuu sheegay in kaydka lacagta qalaad ee la heli karo uu gaaray qiyaastii US$1.2 bilyan. Warbixinno dadweyne oo ku salaysan hadallo rasmi ah oo 2025 la bixiyey ayaa sidoo kale sheegay in kaydka dahabka dalka uu ahaa qiyaastii 3.4 tan metrik ah, kuwaas oo loo hayey in lagu taageero ZiG laguna xoojiyo kalsoonida lacageed.
Soomaaliya waxay soo bandhigaysaa jidka ka soo horjeeda. Halkaas, doolarka Maraykanku wuxuu noqday lacagta ugu badan ee la isticmaalo iyada oo aan dawladdu si rasmi ah u qorshayn. Soomaaliya ma aysan daabicin lacagteeda tan iyo 1991. Dollaraysigu kama dhalan siyaasad nidaamsan. Wuxuu ka dhashay burburka kalsoonida lacageed, tabar-darrida hay’adaha, iyo guuldarrada dheer ee dawladdu ku soo celin weyday kalsoonidii lacagta qaranka.
Khatarta ugu weyn ee aan weli la xallin ee maanta Soomaaliya wajahaysaa waxay ku jirtaa xaqiiqadan lacageed ee horeba u nuglayd. Waa nidaamka lacagta moobilka ku salaysan ee aadka u ballaaran, si liidata loo sharciyeeyey, farsamo ahaan tabar yar, isla markaana ay dadku maalin kasta ku tiirsan yihiin. Waddan ay kalsoonidii lacagta qaranku horeba u dhaawacantay, in madalaha lacag-bixinta gaarka loo leeyahay loo daayo inay shaqeeyaan iyaga oo aan lahayn xakameyn dawladeed oo adag, heerar farsamo oo waajib ah, kormeer adag, ilaalin macaamiil, difaac amni-cyber, xeerar is-waafajin, dabagal dareere lacageed, iyo isla xisaabtan sharciyeed oo cad, waa guuldarro qaran oo weyn. Khatartu kuma koobna keliya isticmaalaha caadiga ah ee Soomaaliga ah oo laga yaabo inuu lumiyaa kaydkiisa, la kulmo khiyaano, lagu xannibo akoonkiisa si aan caddaalad ahayn, ama uu waxyeello ka soo gaarto ciladaha nidaamka. Waa khatar nidaamsan oo qaran oo dhan saameynaysa. Qaybta lacagta moobilka ee si liidata loo maamulo waxay wiiqi kartaa xakamaynta lacageed, waxay sii qotomin kartaa ku-tiirsanaanta doolarka, waxay fududayn kartaa qulqulka dhaqaale ee sharci-darrada ah, waxayna awood xad-dhaaf ah gelin kartaa gacmo gaar loo leeyahay oo aan si ku filan dadweynuhu ula socon. Si cad haddii loo dhigo, Soomaaliya muddo dheer ayay dib uga dhacday sharciyeynta saxda ah ee qaybtan. Khatarteedu mar dambe ma aha mid mala-awaal ah. Waa mid degdeg ah, dhismeed ah, oo qaran ah.
Australia waxay ku jirtaa nooc gebi ahaan ka duwan. Iyadu ma aha dal ku jahwareersan samaynta lacag cusub ama badbaadinta mid burbur ku jirta. Waxay maamulaysaa nidaam lacageed oo kalsooni sare leh, leh habab wax-soo-saar horumarsan, xakameyn adag oo wareegga lacagta ah, iyo tiknoolajiyad culus oo ka hortagta been-abuurka. Bangiga Dhexe ee Australia wuxuu sheegay in Australia ay ahayd dalkii ugu horreeyey ee soo saara dhammaan taxanaha lacagta warqadda ee polymer-ka ah, tiknoolajiyad ay si wadajir ah u sameeyeen RBA iyo CSIRO si ay uga hor maraan kuwa lacagta been-abuurta sameeya.
Xalkii lacageed ee ugu horreeyey ee Australia
Taas ayaa inoo celinaysa gumaysigii New South Wales, halkaas oo sheekadu si dhab ah u noqoto mid Australian ah. Sanadihii hore ee gumaysiga, lacagtu waxay ahayd jahawareer. Ma jirin lacag maxalli ah oo rasmi ah. Halkii, New South Wales waxay ku tiirsanayd isku-dar lacag qalaad ah. Lacagta Ingiriiska waxay la wareegi jirtay lacagaha Dutch guilders, Portuguese johannas, Indian rupees, iyo Spanish dollars. Inta badan lacagtaas waxay ku iman jirtay ganacsi ay la sameeyaan maraakiibta soo booqata, waxayna si degdeg ah dib uga bixi jirtay. Ganacsi wuu jiray. Xasillooni lacageedse ma jirin.
Guddoomiye Lachlan Macquarie wuxuu go’aansaday inuu farageliyo. Bishii Nofeembar 1812, markabkii Samarang ayaa Sydney keenay 40,000 oo Spanish dollars ah, kuwaas oo caan ku ahaa magaca pieces of eight, kana yimid Madras. Waqtigaas Spanish dollars aad bay dunida uga aqbalnaayeen, waxayna u shaqaynayeen sidii lacag caalami u dhow. Macquarie wuxuu ku arkay xal lacageed halka dad kale ku arki lahaayeen kaliya qalin.
Dhibaatadu way fududayd. Haddii lacagahaas sidii ay ahaayeen loo sii daayo, si fudud ayay gumaysiga uga bixi lahaayeen mar kale. Jawaabta Macquarie waxay ahayd mid xeel dheer. Wuxuu amray in bartamaha laga dalooliyo, labada qayboodna lagu dhufto astaan rasmi ah. Giraanta dibedda waxay noqotay holey dollar. Qaybtii dhexe waxay noqotay dump.
Tani waxay ahayd injineernimo lacageed oo aad u xeel dheer. Waxay kordhisay tirada lacagta wareegaysa, waxay sare u qaadday qiimaheeda maxalliga ah, waxayna ka dhigtay mid si gaar ah loogu aqoonsado New South Wales, taas oo yaraysay suurtagalnimada inay si degdeg ah dib uga baxdo gumaysiga. Macnaha dhabta ah, Macquarie wuxuu sameeyey lacagtii ugu horreysay ee Australia lagu farsameeyo.
Ninka shaqadaas fuliyey wuxuu ahaa William Henshall, oo ahaa been-abuur sameeye la xukumay laguna masaafuriyey New South Wales sanadkii 1806. Kahor xukunkiisa, wuxuu England ka ahaan jiray farsamayaqaan biraha iyo qalabka wax gooya. Macquarie wuxuu gartay in xirfadahaas farsamo loo rogi karo adeeg ka waxtar badan. Henshall waxaa la cafiyey 1812, waxaana la siiyey aqoon-is-weydaarsi u dhow Tank Stream, oo maanta loo xusuusto inay ahayd warshaddii lacagta ee ugu horreysay Australia. Aad bay u adagtahay in la helo muuqaal gumeysi oo ka habboon kan. Guddoomiye isku dayaya inuu xasiliyo dhaqaale jilicsan ayaa u jeestay nin hore u been-abuurin jiray si uu ugu soo saaro kalsooni qaab bir ah.
Shaqadu waxay qaadatay waqti ka badan intii la filayey. Macquarie wuxuu u malaynayey in lagu dhammayn karo saddex bilood, balse waxay qaadatay in ka badan hal sano. Henshall wuxuu ku qasbanaaday inuu tijaabiyo qalab iyo mashiinno kala duwan kahor inta uusan si sax ah u soo saari karin lacagta cusub. Qaybtii ugu horraysay waxaa la keenay Febraayo 1814, tii ugu dambaysayna Agoosto isla sanadkaas. Dhaxalkaas wuu sii noolaa. Wuxuu ku jiraa astaanta Macquarie Bank, taas oo ka soo jeedda qaabka gaarka ah ee lacagtaas. Si ka duwan astaamo badan oo shirkadeed, astaantani waxay siddaa macne taariikhi ah oo dhab ah. Waxay dib noo xusuusinaysaa xilli nidaamka lacagta si ula kac ah loo qaabeeyey si loogu adeego baahida bulsho nugul. Isagu si dabiici ah ugama dhalan. Waa la sameeyey.
Astaan xusuus sidata
Holey dollar wuxuu muhiim u yahay sabab kale. Dhaxalkiisu kuma dhammaan qol matxaf ah. Weli wuxuu ku nool yahay, qaab la qaabeeyey, astaanta Macquarie Bank. Astaamo badan oo shirkadeed wax micne ah ma laha. Tanse sidaas ma aha. Waxay xusuusinaysaa xilli lacagtii ugu horreysay ee si wax ku ool ah dalka gudihiisa uga shaqaysa Australia ay ka dhalatay yaraanta, hal-abuurka degdegga ah, iyo geesinimo maamul. Ka hor lacagtii Commonwealth ee 1910, iyo ka hor tobanleeyntii 1966, holey dollar wuxuu muujiyey in nidaamka lacageed uusan waligiis ahayn wax dabiici ah. Waa in la sameeyaa, la ilaaliyaa, laguna qancaa.
Marka kalsoonidu jabto
Lacagtu waxay shaqaysaa oo keliya marka dadku ku kalsoonaadaan inay qiime ku kala beddeli karto, qiime ku cabbiri karto, isla markaana qiime ku kaydin karto. Marka kalsoonidaasi xooggan tahay, sida Australia, dawladdu waxay diiradda saari kartaa amniga, adkaysiga, iyo wareegga habsami leh. Marka kalsoonidu cadaadis gasho, sida Zimbabwe, bangiga dhexe wuxuu u gacan haadiyaa kayd, sharci, iyo dahab si uu u ilaaliyo rumaysadka. Marka kalsoonidu burburto, sida Soomaaliya, dadku waxay u wareegaan wixii ay u arkaan inay ka ammaan badan yihiin, haddii dawladdu qorshaysay ama aysan qorshaynba. Holey dollar ma ahayn oo keliya lacag yaab leh. Waxay ahayd cashar hore oo muujinaya waxa lacagtu dhab ahaantii tahay. Ma aha shay dhexdhexaad ah. Ma aha faahfaahin farsamo oo keliya. Xitaa ma aha mawduuc caajis ah oo ay dhaqaaleyahannadu keligood yeeshaan.
Lacagtu waa aalad siyaasadeed. Waa qaab kalsooni oo ay taagayaan sharci, hay’ado, iyo rumaysad bulsho. Waxay sii noolaataa oo keliya inta ay dad ku filan ku kalsoon yihiin. Marka kalsoonidu jabto, khiyaaliga oo dhan ayaa soo ifbaxa. Lacagta kaliya lama daabaco. Waa la maamulaa. Marka si wanaagsan loo maamuli waayo, dadku waxay helayaan hab kale oo ay noloshooda ugu wareejiyaan.
Marka la isu geeyo, Australia, Zimbabwe, iyo Soomaaliya waxay muujinayaan saddex xidhiidh oo kala duwan oo u dhexeeya lacagta iyo awoodda dawladda. Australia waxay tusaysaa waxa ay ka dhigan tahay in kalsoonida lagu ilaaliyo karti, sharciyeyn, iyo amni. Zimbabwe waxay muujinaysaa waxa dhacaya marka dawladdu ku dhibtooto ilaalinta kalsoonida, balse weli isku daydo inay nidaamka ku maamusho sharci iyo kayd. Soomaaliya waxay muujinaysaa khataraha ka dhasha marka kalsoonida lacageed dunto, awooddii sharciyeyntuna daciifto. Dawlad aan xakamayn karin lacagteeda, ama nidaamyada lacag-bixinta ee beddelaya, dhab ahaantii waxay gacanta ka sii deynaysaa mid ka mid ah aasaaska nolosha wadajirka ah.
Faallooyinka iyo aragtidiinnu, sida caadiga ah, waa soo dhow yihiin.
Sababta Ay Codbixintu Muhiim U Tahay…. Dimuqraadiyaddu waxay si fiican u shaqaysaa marka bulshooyinku ka qayb qaataan.
Waxyaabo yar ayaa si cad u muujinaya awoodda bulsho ee dhinaca madaniga ah sida heerka ay codbixinta uga qayb gasho. Bulshooyinka Soomaaliyeed ee qurbaha jooga, gaar ahaan kuwa Australia, su’aashani waxay mudan tahay fiiro gaar ah. Qaybtan toddobaadkan ee 5taydii daqiiqo ee aqoon isweydaersiga, week14 ee 2026, e waxay ka hadlaysaa codbixinta, waajibaadka muwaadinnimada, iyo sababta ka-qaybgal xooggan uu uga caawin karo Soomaalida Australia inay yeeshaan cod muuqda, kalsooni, iyo saameyn fog.
Waxaan mowduucan u doortay sabab fudud awgeed.
Tijaabo kooban oo aan u sameeyay mashruuc kale gudaheeda, hal arrin ayaa si cad iigu soo baxday. Ka-qaybgalka doorashooyinka ee xubnaha bulshada Soomaaliyeed wuxuu u muuqdaa inuu ka hooseeyo heerkii la rabay. Sida aan ku sharxayo muuqaalka la socda qoraalkan, iyo sidoo kale nuqulka Af-Soomaaliga ee lagu daabacay ayuub.org, arrintani waxay mudan tahay in si dhab ah loo eego. Laakiin waa in loo wajaho si sax ah. Ma aha ceebayn iyo eedayn. Waa in lagu wajahaa daacadnimo, is-milicsi, iyo dhiirrigelin. Waxaa jira mowduucyo dusha ka caadi u muuqda, laakiin marka si qoto dheer loo fiiriyo leh culays weyn. Codbixintu waa mid ka mid ah.
Ka Badan Warqadda Codbixinta
Codbixintu ma aha oo keliya inaad doorato musharrax. Waxay ku saabsan tahay inaad ka qayb qaadato nolosha bulshada aad ku nooshahay. Dimuqraadiyaddu kuma socoto hadal keliya. Waxay ku tiirsan tahay muwaadiniin diyaar u ah inay soo baxaan oo qaybtooda qaataan.
Marka aan codeyno, waxaan gacan ka geysaneynaa qaabeynta go’aamada saameeya nolol maalmeedka. Dugsiyada, caafimaadka, guryaha, shaqooyinka, gaadiidka, amniga dadweynaha, iyo siyaasadaha socdaalka waxaa dhammaantood saameeya hoggaamiyeyaasha la doorto. Bulshooyinka codeeya way ka adag tahay in la iska indho tiro marka loo eego kuwa aan codeyn. Barack Obama si fiican ayuu u yiri: “Dimuqraadiyaddu ma aha wax la daawado oo keliya.” Weedhaas wali way taagan tahay, maxaa yeelay waa run. Dimuqraadiyaddu wax bay naga rabtaa. Waxay naga rabtaa inaan ka qayb qaadanno.
Sababta Ay Muhiim U Tahay Soomaalida
Bulshada qurbaha joogta, codbixintu waxay ka dhigan tahay wax ka sii weyn. Waxay ku saabsan tahay lahaansho iyo ka-mid-noqosho. Waxay la macno tahay inaan nidhaahno halkan ayaan ku noolnahay, carruurteenna halkan ayay ku barbaarayaan, codkeenna na waa inuu halkan qiimo ku yeeshaa.
Soomaali badan waxay ka yimaadeen taariikho siyaasadeed oo lagu yaqaanay ka-saarid, xasillooni-darro, iyo kalsooni-darro. Taasi waa mid ka mid ah sababaha ka-qaybgalka dimuqraadiga ah ee dal sida Australia ah ay tahay in la qiimeeyo. Codbixintu waa mid ka mid ah waqtiyada yar ee nolosha dadweynaha oo muwaaddin kasta oo xaq u leh codbixinta uu si siman u taagan yahay. Hanti dheeraad ah cod dheeraad ah ma bixiso. Heer bulsho cod dheeraad ah ma keento. Codbixintu waa qaali, sababtoo ah waa awood nabadeed.
Xaaladda Australia
Australia codbixinta waxay u aragtaa waajib madani ah, ma aha wax si sahlan loo iska dayici karo. Heerka federaalka, codbixintu waa qasab muwaadiniinta xaqa u leh, Guddiga Doorashooyinka Australia-na wuxuu sheegayaa in muwaadiniinta xaqa u leh ay tahay inay isdiiwaangeliyaan oo ay codeeyaan doorashooyinka federaalka, doorashooyinka ku-meel-gaarka ah, iyo aftiyooyinka. Gobolka Victoria gudaheeda, codbixintu sidoo kale waa ku waajib dadka isdiiwaangeliyay doorashooyinka gobolka. Heerka federaalka, haddii qofku uusan codeyn sabab sax ah la’aan, waxaa laga qaadi karaa ganaax maamul oo dhan $20. Victoria gudaheeda, dadka isdiiwaangeliyay sidoo kale waa inay codeeyaan doorashooyinka gobolka, haddii kale ganaax ayaa laga qaadi karaa.
Qoraalkani kuma koobna oo keliya ka fogaanshaha ganaaxyada. Wuxuu ka tarjumayaa fikrad madani ah oo ka weyn taas. Ka-qaybgalka looma arko wax ikhtiyaari u ah oo keliya dadka aadka ugu xiiseeya siyaasadda. Waa qayb ka mid ah muwaadinnimo mas’uul ah.
Sababta Ay Hadda Muhiim U Tahay
Waqtigani waa waqti wanaagsan oo dooddan la furo. Victoria gudaheeda, doorashada guud ee xigta ee gobolka waxay dhici doontaa Sabtida, 28 Noofambar 2026. Intaas ka hor, doorashada ku-meel-gaarka ah ee degmada Nepean waxay dhici doontaa Sabtida, 2 May 2026 dadka codbixiyeyaasha ah ee degmadaas. Heerka federaalka, inkastoo doorashada guud ee xigta aan wali la shaacin, Guddiga Doorashooyinka Australia wuxuu durba qabanayaa doorashada ku-meel-gaarka ah ee Farrer oo dhici doonta Sabtida, 9 May 2026.
Doorashooyinku muhiim ma noqdaan hal toddobaad ka hor maalinta codbixinta. Ka-qaybgalka wuxuu ka bilaabmaa wacyigelin, diyaar-garow, iyo dhaqan joogto ah.
Jawaab Ka Fiican
Ka-qaybgal hoose mar walba micnihiisu ma aha dan-la’aan. Mararka qaar dadku way ka fog yihiin. Mararka qaar xog kuma filna. Mararka qaar nololdu aad bay u mashquul badan tahay, siyaasadduna way fogaatay. Sidaas darteed, jawaabta saxda ahi ma aha buunbuunin ama canaan. Waa wacyigelin madani ah, sharaxaad dulqaad leh, iyo in dadka laga caawiyo inay dareemaan xog-ogaalnimo halkii ay ka dareemi lahaayeen culays.
Muddooyinka soo socda, waxaan bixin doonaa webinars bilaash ah iyo qoraallo kooban oo Af-Ingiriisi iyo Af-Soomaali ah oo loogu talagalay kuwa doonaya inay mawduucan si fiican u fahmaan. Kuwani waxay sharxi doonaan sida codbixintu uga shaqeyso Australia, sababta ay ka-qaybgalka muhiimka u tahay, iyo waxa ka-qaybgal madani ah oo xooggan uga dhigan karo Soomaalida Australia. Tani kuma saabsana xisbi siyaasadeed. Waxay ku saabsan tahay aqoon madani ah.
Farriin Rajo Leh
Bulshada Soomaaliyeed ee Australia kama maqna hibo, firfircooni, ama adkaysi. Waxa aan u baahanahay waa inaan xooggaas u rogno joogitaan madani ah. Codbixintu ma aha jawaabta oo dhan, laakiin waa qayb ka mid ah jawaabta. Bulsho rabta in la maqlo waa inay sidoo kale ka muuqataa meelaha go’aannada dadweynaha lagu gaaro. Bulsho rabta saameyn ma baaba’do marka warqadaha codbixintu yimaadaan. Tani waa farriin rajo leh. Dhaqannadu way is beddeli karaan. Ka-qaybgalka wuu kori karaa. Dhaqan madani ah oo xooggan waa la dhisi karaa, jiilka xigana wuu dhaxli karaa.
Baaq Ficil
Daawo muuqaalka. Akhri nuqulka Af-Soomaaliga ee ayuub.org. La wadaag qoraalkan. La hadal qoyskaaga. Ka qayb gal webinars-ka bilaashka ah marka la shaaciyo. Akhri qoraallada Af-Ingiriisiga iyo Af-Soomaaliga ah marka la daabaco.
Haddii aan rabno in nala maqlo, waa inaan sidoo kale joognaa. Bulsho xooggan ma aha oo keliya mid hadasha. Waa mid soo baxda.
Fiiro Gaar Ah
Muuqaalku wuxuu sidoo kale xusuusinayaa arrin kale oo mudan in la xuso. Codbixintu waxay noqon kartaa mid xiiso leh. Waxay noqon kartaa mid xamaasad leh. Waxay noqon kartaa muujin dhab ah oo awoodda shacabka ee nabadda ku dhisan.
Doorashadii baarlamaanka Hungary ee dhowaan dhacday waa tusaale. Xisbiga Tisza Party ee Péter Magyar ayaa ka adkaaday Viktor Orbán kadib 16 sano oo uu talada hayay, taas oo si weyn loogu tilmaamay isbeddel siyaasadeed oo taariikhi ah. Waxay ahayd xusuusin ah in dowlado lagu beddeli karo warqadaha codbixinta, ee aan lagu beddelin rasaas. Doorashadii dhowaan ka dhacday Hungary waxay mar kale muujisay in dadku wali si nabad ah ugu beddeli karaan dowlad codkooda. Taasi waa sabab ka mid ah sababaha codbixintu weli awood ugu leedahay bulshada.
Muuqaalka ballaaran ee arrintan ku xeeranaa sidoo kale indhaha kama qarsoonayn. Maalmaha ka horreeyay codbixinta, Madaxweyne Ku-xigeenka Maraykanka JD Vance wuxuu aaday Budapest, si cad ayuu u taageeray Orbán, wuxuuna Midowga Yurub ku eedeeyay faragelin doorashada Hungary. Qiyaas sawaxanka ka dhalan lahaa haddii masuul ajnabi ahi wax la mid ah ka sameeyo Maraykanka isaga oo haddana sheeganaya inuu ka soo horjeedo faragelin dibadeed. Runtii maskaxdu way yaabaysaa.
Faallooyinka iyo talooyinka, sidii caadiga ahayd, waa la soo dhaweynayaa.
Qoraalkan intiisa badan wuxuu ku salaysan yahay xaaladda Australia, sidaas darteed waxaan raalligelin ka bixinayaa akhristayaasha ku nool dalal kale haddii qaybo ka mid ahi u muuqdaan kuwo gaar u ah halkaas. Si kastaba ha ahaatee, farriinta guud way ka fog tahay Australia oo keliya. Waxay la hadlaysaa Soomaalida qurbaha ku nool, iyo cid kasta oo danaynaysa muhiimadda dimuqraadiyadda, waajibaadka muwaadinnimada, iyo ka-qaybgalka. Sida Churchill mar yiri: “Dimuqraadiyaddu waa nooca ugu xun ee dowladnimo, marka laga reebo dhammaan noocyada kale ee la tijaabiyay waqti ka waqti.”
Hal-abuur aan tartan la socon wuxuu dhaawacaa maaliyadda xuduudaha ka gudubta.
Ku noqoshada Dhaqaalaha Dhabta ah – Toddobaadka 13aad ee MI’s 5 Minutes of Fame waxa uu dib ugu soo noqday meel aan si fiican u naqaan. Toddobaadyadii la soo dhaafay, waxaan si ballaaran uga qorayay siyaasadda Soomaaliya, taasina way ahayd lama huraan. Laakiin hadda, anigoo ku sugan meel ka aamusan oo ka nabdoon, islamarkaana mar kale ku dhex jira jawiga nololeed ee tacliinta, waxaan is arkayaa anigoo dib ugu soo noqonaya goobtii ugu qotada dheereyd ee cilmi-baaristaydu sannado badan ku dhisnayd. taas oo ah fintech, lacagta mobilka (MM), iyo ka mid noqoshada maaliyadeed (FI) ee Soomaaliya. Tani ma aha ka leexasho siyaasadda, balse waa dib ugu noqosho kaabeyaasha dhaqaale ee hoos yaalla. Arrimo yar ayaa sida dhaqdhaqaaqa lacagta, cidda leh marinada lacagtu ku socoto, iyo danaha ugu dambayn ka faa’iidaysta nidaamka uga iftiimin kara sida awooddu uga shaqeyso Soomaaliya maanta.
Sheekada Guusha – Nidaamyada lacagta mobilka ee Soomaaliya waxaa badanaa loo soo bandhigaa inay ka mid yihiin sheekooyinka guusha ee ugu cadcad dalka, taasna wax run ah way ku jirtaa. Xaalad ay bangiyadii rasmiga ahaa ahaayeen kuwo daciif ah, kala jajaban, isla markaana dadka badankoodu aanay heli karin, lacagta mobilku waxay siisay dadka caadiga ah hab wax ku ool ah oo ay ku kaydsadaan, ku diraan, kuna beddelaan qiime lacageed. Waxay si xawaare leh ugu xirtay qurbojoogta iyo ehelkooda iyo asxaabtooda ku sugan dalka. Waxay fududeysay ganacsiga maalinlaha ah waxayna ballaarisay ka qaybgalka dhaqaalaha. Waxay sidoo kale gacan ka geysatay abuurista dhaqan lacag-bixin dijitaal ah waqti ay dalal si ka wanaagsan loo maamulo badankood weli ku gaabinayeen arrintaas.
Qaab-dhismeedka Qarsoon – Laakiin sheekadaas guusha ahi aad bay u raaxo badan tahay. Gadaasha erayada hal-abuurka iyo ka mid noqoshada waxa yaalla xaqiiqo adag. Koox yar oo u eg oligarchy, oo salka ku haysa isgoyska shirkadaha isgaarsiinta iyo maaliyadda, ayaa maanta saameyn aan caadi ahayn ku leh lacag-bixinnada, isgaarsiinta, iyo guud ahaan wareegga qiimaha lacageed ee Soomaaliya. Shirkadahani si fudud uma dhisin oo keliya barnaamijyo faa’iido leh. Waxay dhiseen nidaam xiran oo qiime dijitaal ah oo doolar ku salaysan uu ku wareego iyaga oo gacanta ku haya. Waxa loo dabaaldegayo hal-abuur hoose ayaa marka si dhow loo eego sii u ekaanaya awood lacageed oo gaar loo leeyahay oo kore ka timaadda.
Xiriirka SWIFT – Arrintani waxay sii caddaanaysaa marka laga gudbo shaashadda taleefanka oo la eego dhuumaha qarsoon ee maaliyadda xuduudaha ka gudubta. Lacagta mobilka ee Soomaaliya waxay u muuqan kartaa mid degdeg ah oo isku filan, laakiin kama dul sabbaynayso nidaamka maaliyadeed ee caalamiga ah. Waxay weli si toos ah ama si dadban ugu xiran tahay marinnada xawaaladaha, bangiyada is-wada shaqeeya, iyo shabakadda fariimaha ee SWIFT. Kala duwanaanshahan waa muhiim, maxaa yeelay SWIFT lafteedu lacag ma dhaqaajiso. Waxay gudbisaa farriimo iyo tilmaamo u dhexeeya hay’adaha maaliyadeed. Lacagta dhabta ahi meel kale ayay martaa, iyada oo sii marta akoonno shisheeye, bangiyo dhexdhexaadiye ah, iyo xisaabaad hore loo maalgeliyey. Si fudud marka loo dhigo, mucjisada lacagta mobilka ee Soomaaliya waxay ku tiirsan tahay laba lakab oo aad u kala duwan. mid gudaha ah oo degdeg ah oo xiran, kuna hoos jira milkiilayaasha gaar ah ee barnaamijyada, iyo mid caalami ah oo gaabis badan, nugul, kuna tiirsan bangiyada is-wada shaqeeya, hubinta waafaqsanaanta, iyo ilaaliyeyaal dibadeed. Sababta Jaantusyadu Muhiim u Yihiin – Labada jaantus waxay xoojinayaan dooddan. Midka koowaad, oo muujinaya in SWIFT ay dirto tilmaanta halka bangiyada is-wada shaqeeyaa ay dhaqaajiyaan lacagta, wuxuu meesha ka saaraya isfaham khaldan oo caadi ah. Dad badan waxay u haystaan in SWIFT ay tahay nidaamka dhab ahaan wareejiya lacagta. Sidaas ma aha. Jaantusku wuxuu si cad u muujinayaa in fariinta iyo dejintu ay kala duwan yihiin, iyo in nuglaanta dhabta ah ee Soomaaliya ay ka jirto silsiladda dejinta ee gadaal taal, ee aanay ka jirin farriinta lafteeda.
Jaantuska labaad wuxuu muujinayaa in lacagta mobilka ee gudaha dalka ay sahlan u muuqan karto halka dejinta xuduudaha ka gudubta ay weli aad u adag tahay. Taasi waa is khilaafka ugu weyn ee kiiska Soomaaliya. Gudaha nidaamka maxalliga ah, lacag-bixinnadu waxay u muuqdaan kuwo siman, degdeg ah, oo casri ah. Hase yeeshee marka macaamilku ka baxo wareeggaas gudaha, wuxuu galayaa duniyo ka adag oo ka kooban bangiyo shisheeye, dalabyo dukumenti, hubin waafaqsanaan, iyo dib-u-dhac dejin. Jaantusyadani waxay faa’iido leeyihiin maxaa yeelay waxay si muuqaal ah u caddeynayaan sababta raaxada gudaha ay ula noolaan karto jilicsanaanta caalamiga ah.
Dusha Hore iyo Gadaasha Dambe – Qodobkan farsamo wuxuu ka muhiimsan yahay inta hore loo malayn karo. Qof Soomaali ah oo jooga Melbourne, Minneapolis, ama Dubai ayaa laga yaabaa inuu lacag u diro qof ehelkiis ah oo jooga Hargeysa ama Muqdisho, isla markaana arko in qofkii helay uu si degdeg ah qiime lacageed ugu helo taleefankiisa. Dhanka muuqda ee hore, waayo-aragnimadu waxay u muuqataa mid aan wax dhib ah lahayn. Hase yeeshee gadaasha raaxadaas waxa yaal qaab ka adag oo ku lug leh shirkado xawaalad, xiriirro bangi oo dibadeed, akoonno dejin oo dibadda yaal, iyo kormeer sharciyadeed. Farriintu si degdeg ah ayay ku safartaa. Dejinta dhabta ahi se inta badan waa mid gaabis badan, qaali ah, oo nugul intii isticmaalayaashu ka warqabi lahaayeen. Si kale haddii loo dhigo, sahlanaanta gudaha micnaheedu ma aha xoog maaliyadeed oo caalami ah.
Raaxo iyo Xakameyn – Halkaas ayay tahay meesha qaab-dhismeedka oligarchy-ga ah ee lacagta mobilka Soomaaliyeed uu mudan yahay in si dhow loo eego. Gudaha suuqa gudaha, barnaamijyada ugu waaweyn waxay abuureen muuqaal degganaansho, dareereyn, iyo fudayd ah. Qiimaha dijitaalka ah ee doolarka ku salaysan si xawaare leh ayuu ugu wareegaa nidaamyadooda. Lacag-bixinnadu si degdeg ah ayay u dhacaan, isticmaalayaashuna way ku kalsoon yihiin nidaamyadaas maxaa yeelay way shaqeeyaan. Laakiin simanaanta waayo-aragnimadan maalinlaha ahi waxay qarin kartaa uruurka awoodda ee gadaal yaalla. Marka isla koox shirkado ah oo kooban ay gacanta ku hayaan kaabeyaasha isgaarsiinta, marinada lacag-bixinta, iyo inta badan nidaamka ganacsi ee ku xeeran, raaxadu waxay isu beddeshaa il lagu sii adkeysto awoodda. Natiijadu ma aha oo keliya hal-abuur. Waa awood suuqeed oo ay xoojiyeen ku tiirsanaanta maalinlaha ahi.
Maxaa Isbeddel u Baahan – Tani macnaheedu ma aha in lacagta mobilka ee Soomaaliya ay fashil tahay. Caksigeeda, waa mid ka mid ah hal-abuurka maaliyadeed ee ugu muhiimsan ee dalka ka soo baxay. Qodobku waa in hal-abuur keliya aanu ku filnayn. Nidaam wuxuu noqon karaa mid hufan haddana xaddidan, wuxuu noqon karaa mid faa’iido leh haddana aad u urursan. Haddii kooxaha waaweyn ee isgaarsiinta iyo maaliyaddu runtii isu arkaan halyeeyo qaran, waa inay sidaas u dhaqmaan. Waxay taageeri karaan nidaam tartan badan halkii ay difaaci lahaayeen mid xiran. Waxay fududeyn karaan marin caddaalad badan oo ay helaan ciyaartoyda yaryar, shirkadaha fintech-ka, iyo hal-abuurayaal madaxbannaan. Waxay yareyn karaan caqabadaha suuqa ku koobaya gacmo yar. Waxay si muuqata ugu maalgeli karaan bulshada ballaaran ee kalsoonideeda iyo ku tiirsanaanteeda laga dhisay guushooda.
Imtixaanka Dhabta ah – Arrinta dhexe ma aha in lacagta mobilka Soomaaliyeed ay dalka beddeshay iyo in kale. Arrintaas way caddahay inay beddeshay. Arrinta dhabta ahi waa in isbeddelkaas uu ku sii xirnaanayo qaab monopolistic ah iyo in kale, mise uu noqon karo aasaaska wax ka ballaaran, ka caddaalad badan, kana waara. Soomaaliya uma baahna hal-abuur ka yar. Waxay u baahan tahay hal-abuur intan ka badan, oo si ballaaran u fidsan, si furnaan badan loo maamulo, looguna wadaago si caddaalad ah. Ilaa arrintaas la gaarayo, dalku wuxuu sii wadi doonaa inuu isku khaldo awoodda barnaamijyada gaarka loo leeyahay iyo horumar maaliyadeed, sahlanaanta dijitaalka ahna iyo awood dhaqaale oo dhab ah. Si sax ah halkani waa meesha oligarchy-ga lacagta mobilka ee Soomaaliyeed uu si gaar ah ugu xeel dheer yahay. Wuxuu abuuray muuqaal degganaansho doolar iyo dareereyn macaamil gudaha nidaamyada maxalliga ah, inkasta oo saldhigyada qotada dheer ee dejinta caalamiga ahi ay weli daciif yihiin, qaali yihiin, kuna tiirsan yihiin dibadda. Waxa si fudud ugu wareegaya gudaha nidaamka maxalliga ah waxaa si fiican loogu fahmi karaa qiime dijitaal ah oo doolar ku salaysan, balse si gaar ah loo maamulo. Wuu dhab yahay marka la eego isticmaalka maalinlaha ah, laakiin weli wuxuu ku dhex jiraa nidaamyo gaar loo leeyahay oo ay maamulaan koox shirkado ah oo kooban. Ciyaartoydani ma bixiyaan oo keliya raaxo. Waxay sii qaabeeyaan shuruudaha lagu helo qiime lacageed u eg lacag dhab ah gudaha Soomaaliya.
Qaybta buugga ee toddobaadkan waxay dabooli doontaa The Sugar Swindle: S’pore-Somalia-Thai Connection and a Political Comparison ee uu qoray Yousof Jama Ali Duhul. Daabacaha. Avicenna Press, London, 1985. 165 bog. ISBN: 9971490714 / 9789971490713. Xudunta doodda buugga The Sugar Swindle waxay u muuqataa inay tahay in waxa u ekaa fadeexad ganacsi oo keliya ay dhab ahaantii ahayd daaqad laga arko dhaqaale-siyaasadeed Soomaaliyeed oo qoto dheer, halkaas oo awood ganacsi, daciifnimo dowladeed, iyo mudnaan ay kooxo gaar ahi heleen ay si adag isugu xidhnaayeen. Buuggu wuxuu u muuqdaa inuu muujinayo in xakamaynta marin dhaqaale oo muhiim ah, markaas oo ahayd soo dejinta sonkorta iyo maalgelinteeda la socotay, loo beddeli karo saameyn siyaasadeed, faa’iido gaar ah, iyo qallooc hay’adeed. Dooddaasi weli si weyn ayay maanta ugu habboon tahay. Badeecaddii way is beddeshay, balse qaab-dhismeedkii awooddu ma dabar go’in. Soomaaliya maanta, isgoyska isgaarsiinta iyo maaliyaddu wuxuu ciyaarayaa door la mid ah kii ay shabakadaha ganacsi ee istiraatiijiga ahi hore u lahaayeen. Koox monopoly-oligarchy ah oo yar ayaa gacanta ku haysa marinnada ay qiimaha, isgaarsiinta, iyo macaamilada maalinlaha ahi maraan. Sida ganacsiga sonkortu u muujin karay sida nidaamyada dadweynaha loogu leexiyo danaha kooxo gaar ah, qaybta lacagta mobilka iyo isgaarsiinta ee Soomaaliya maanta waxay muujinaysaa sida awoodda barnaamijyo gaar loo leeyahay ay isu ekaysiin karto horumar qaran, iyadoo uruurinaysa awood, wiiqaysa tartanka, isla markaana ka dhigaysa ka mid noqoshada maaliyadeed nidaam ay maamulaan koox shirkado ah oo cidhiidhi ah halkii ay ka ahaan lahayd nidaam ku dhisan hay’ado furan oo lala xisaabtami karo.
Waxa buugga si gaar ah u xiiso gelinaya waa ku adkaysigiisa isbarbardhigga. Dhaliilo badan oo Soomaaliyeed way hodan ku yihiin caro, laakiin way liitaan marka la joogo qaabka isbarbardhigga. Waxa buuggan ka duwan waa inuu isbarbar dhigayo Soomaaliya iyo Singapore, iyo laga yaabee sidoo kale Thailand. Duhul wuxuu u muuqdaa inuu ku doodayo in musuqmaasuqa iyo maamul-xumadu aanay ahayn wax lama huraan ah. Waa natiijo ka dhalata qaab-dhismeedka hay’adaha, dhiirrigelinnada siyaasadeed, iyo dhaqanka maamulka. Taasi waa dood ka adag oo ka culus canaan keliya. Buuggan waxaan ku iibsaday 1987 magaalada Kuala Lumpur, Malaysia.
Faallooyin iyo aragtiyo, sidii caadada ahayd, waa la soo dhaweynayaa.
Ereyada oo si Fudud loo Dhigay – Qaar ka mid ah erayada SWIFT waxay u muuqdaan kuwo ka cabsi badan sida ay dhab ahaantii yihiin. SWIFT waa shabakad fariimo ammaan ah oo caalami ah oo ay bangiyadu isticmaalaan. Waxay gudbisaa tilmaamaha lacag-bixinta, lacagta lafteedana ma dhaqaajiso. BIC ama SWIFT code waa cinwaanka bangiga ee shabakadda. MT 103 waa farriinta caadiga ah ee bangi lagu farayo inuu qaddar cayiman ku shubo qof magaciisa la cayimay. MT 202 COV waa farriin bangi-ilaa-bangi ah oo dejin ah oo sidata sidoo kale faahfaahinta macaamilkii asalka ahaa si loo helo daahfurnaan. Akoon nostro waxaa loola jeedaa akoonkeena dibadda lagu hayo. Akoon vostro waxaa loola jeedaa akoonkiinna halkan lagu hayo. Kuwani ma aha farsamooyin aan la taaban karin. Waa marinnada qarsoon ee inta badan maaliyadda caalamiga ahi weli ku socoto, waxayna ina xusuusinayaan in guusha lacagta mobilka ee gudaha Soomaaliya aanay ka qaadin dalka ku tiirsanaanta qoto dheer ee uu ku qabo xiriirrada dejin ee dibadda. SWIFT gpi waa horumarin dabagal ah oo lacag-bixinnada u oggolaanaysa in si fudud looga daba tago silsiladda ay maraan. ISO 20022 waa heer farriimeed cusub oo xog badan leh, kaas oo hagaajiya tayada xogta iyo baaritaanka waafaqsanaanta.
Cidhiidhiga dhabta ah ee lacag-bixinnada xuduudaha ka gudba badanaa ma aha fariinta. Waa dejinta. Farriimaha SWIFT waxay dhaqaaqi karaan ku dhowaad isla markiiba, laakiin lacagtu weli waxay ku tiirsan tahay akoonno bangiyada is-wada shaqeeya oo inta badan u baahan in hore loo maalgeliyo. Tani waxay ka dhigan tahay in raasamaal badan uu dibadda ugu xanniban yahay, isaga oo sugaya in la adeegsado. Trillions ku xiran akoonnada nostro ee caalamka, khidmadaha wire transfer oo inta badan u dhexeeya 25 ilaa 50 doolar, iyo faa’iido wax soo saar leh oo eber ah oo ka soo noqota lacagta fadhiya. Tirooyinkaas waxay sharxayaan sababta wareejinta lacagta xuduudaha ka gudubta ay weli qaali u tahay xitaa marka muuqaalka dijitaalka ahi u ekaado mid casri ah oo sahlan. Tani waxay si cad u muujinaysaa baaxadda wax-ku-ool la’aantaas.
Haa, waan ogahay in aan hadda ku jirno Toddobaadka 14aad, aniguna weli waan kasoo daba dhacayaa toddobaadyadii aan ku qaatay gobol ku dhow 25N ka sarreeya dhulbaraha, halkaas oo garoomada diyaaradaha ay la tacaalayeen dib u dhacyo, baajisyo, iyo nooca hubanti la’aanta ah ee xitaa safarka fudud ka dhigta gorgortan lala galo dhacdooyin ka baxsan awoodda qofka. Hadda waxaan kusoo laabtay 37S, dal deggan oo aan si fiican u aqaan, waxaana isku dayayaa inaan dib ugu soo laabto nidaamkii milicsiga toddobaadlaha ahaa.
Qoraalkan Toddobaadka 12aad waxa uu ku saabsan yahay Baydhabo. Waxa uu ku saabsan yahay awood siyaasadeed, xiisadda federaalka, iyo mid ka mid ah muddooyinkii ugu gaabnaa ee dib loo cusboonaysiiyay ee madaxweyne-nimada Koonfur Galbeed ee taariikhda dhow.
Baydhabo ma aha magaalo Soomaaliyeed oo kale oo caadi ah. Waa mid ka mid ah meelihii ay masiibada Soomaaliya ka dhigtay arrin aan dunidu iska indho tiri karin. Sannadkii 1992, xilli ay jireen macluul, dagaal, iyo burbur dowladeed, Baydhabo waxay noqotay mid ka mid ah astaamihii ugu cadcadaa ee muujinayay silica Soomaaliya. Baaxadda masiibadaas ayaa Soomaaliya ku riixday ajendaha caalamiga ah, waxayna soo jiidatay maamulka Madaxweyne George H. W. Bush. Maraykanku wuxuu bilaabay taageero gargaar bishii Agoosto 1992, wuxuuna bishii Diseembar bilaabay faragelintii markii dambe loo yaqaanay Operation Restore Hope, taas oo si rasmi ah loogu sheegay inay tahay hawl bani’aadamnimo oo lagu sugayo gaarsiinta gargaarka. Qaar ayaa markii dambe ku dooday in Washington ay sidoo kale ka jawaabaysay cadaadiska warbaahinta iyo siyaasadda gudaha ee ka dhalatay dagaalkii Khaliijka. Laakiin Baydhabo uma baahnayn qurxin siyaasadeed si ay u muujiso dhibkeeda. Waxay horeba u ahayd masiibo bani’aadamnimo.
Australia iyaduna waxay qayb ka noqotay taariikhdaas. Sannadkii 1993, guutada 1aad ee Royal Australian Regiment, oo uu hoggaaminayay David Hurley, ayaa loo diray Baydhabo iyada oo qayb ka ah Operation Solace. Hurley wuxuu markii dambe noqday Guddoomiyaha Guud ee Australia laga bilaabo 1 Luulyo 2019 ilaa 1 Luulyo 2024. Laakiin Baydhabo gudaheeda ma ahayn shaqsi xaflado kaliya lagu yaqaan. Wuxuu ahaa taliye ciidan oo jooga goobta, kana howlgalaya mid ka mid ah meelihii ugu burbursanaa Soomaaliya, isaga oo isku dayaya inuu dib u soo celiyo xaddi yar oo nidaam ah magaalo ay jebiyeen gaajo, cabsi, iyo rabshado hubaysan. Doorka Australia badanaa waxaa loo qaataa qoraal yar oo hoose marka laga hadlayo sheekooyinka waaweyn ee Soomaaliya. Taasi waa qalad. Australia waxay timid Baydhabo xilli ay ku jirtay mid ka mid ah waqtiyadeedii ugu madoobaa, waxayna isku dayday, inkastoo muddo kooban, inay xasiliso meel astaan u noqotay burburka.
Askariga Australianka ahaa ee ku dhintay Baydbaba oo garab taagan haweeyni reer baydhaba ah. Sawirkan kale waa hoyadii oo sawirka heysa, waxaan kula kulmay Ballina, NSW.
Taariikhdaasi sidoo kale waxay sidataa murugo shaqsiyeed oo qoto dheer. Lance Corporal Shannon McAliney, oo ka tirsanaa 1RAR, ayaa lagu dilay Baydhabo 2 Abriil 1993, dab saaxiibtinimo oo si kama’ ah u dhacay intii uu roondo ku jiray. Wuxuu ahaa askarigii keliya ee Australian ah ee ku dhintay howlgalka Soomaaliya. Dhowr sano ka hor, waxaan Ballina kula kulmay hooyadii, Liz Hanns. Kulankaasi wuu igu reebay raad, sababtoo ah wuxuu ka saaray sheekada ereyada qabow ee faragelinta, istaraatijiyadda, iyo xasillinta. Wuxuu dib ugu celiyay qisada runteedii ugu bini’aadannimada badnayd. Hooyo ayaa wiilkeedii ku weyday Baydhabo. Xanuunka Soomaaliya kuma ekayn xuduudaha Soomaaliya. Wuxuu gaaray qoys Australian ah, magaalo ku taalla New South Wales, iyo murugo sii nooleyd muddo dheer ka dib markii wararkii hore ay lumeen.
In ka badan soddon sano kadib, Baydhabo mar kale waxay noqotay calaamad digniin ah. Arrintu hadda ma aha macluul oo keliya, inkastoo abaar, barakac, iyo amni darro ay weli qaabeeyaan gobolka. Arrintu waa siyaasad. Baydhabo waxay noqotay mid ka mid ah meelaha ugu cadcad ee xiisadaha ku dhex jira nidaamka federaalka Soomaaliya ay si aan qarsoodi lahayn uga soo baxayaan. Mar dambe ma aha oo keliya astaan burbur bani’aadamnimo. Hadda waa muraayad ka tarjumaysa jahawareerka siyaasadeed ee aan weli xal loo helin ee Soomaaliya.
Taasi waa sababta Baydhabo weli muhiim u tahay. Ma aha magaalo ku taalla gees. Waa cabbir qaran. Bilowgii sagaashamaadkii, waxay dunida tustay baaxadda musiibada bani’aadamnimo ee Soomaaliya. Maanta, waxay Soomaalida iyo cid kasta oo fiirinaysa tusaysaa qotada dildilaaca siyaasadeed ee dalka. Baydhabo mar bay ahayd magaalada dunida u bandhigtay macluusha Soomaaliya. Maanta waxay Soomaaliya lafteeda u bandhigaysaa kala qaybsanaanteeda siyaasadeed.
Taxanaha dhacay bishii Maarso 2026 waa muhiim.
17 Maarso 2026, maamulka Koonfur Galbeed ayaa ku dhawaaqay inuu joojinayo wada shaqayntii iyo xiriirkii uu la lahaa dowladda federaalka ee Muqdisho. Tani ma ahayn khilaaf caadi ah. Waxay ahayd kala go’ hay’adeed oo culus. Dowlad-goboleed federaal ah ayaa si dhab ah u sheegayay in xiriirkii caadiga ahaa ee xarunta aanu sii socon karin. Federaalka kasta arrintani waa khatar. Soomaaliya gudaheeda, halkaas oo heshiiska federaalku weli yahay mid cusub, lagu muransan yahay, welina aan dhammaystirnayn, khatartu way ka sii weyn tahay.
Kadib waxaa xigay riwaayaddii doorashada.
28 Maarso 2026, Cabdicasiis Xasan Maxamed Laftagareen ayaa mar kale dib loogu doortay Baydhabo. Hase yeeshee, muddada la cusboonaysiiyay aad bay u gaabnayd. Wixii u ekaa guul siyaasadeed ayaa si dhaqso leh ugu burburay cadaadiska ka jiray goobta. Dib u doorasho ayaa ku dhowaatay inay markiiba isu beddesho iscasilaad. Waxay ahayd guul ku qoran waraaqda, laakiin aan ku hirgelin dhabta.
29 Maarso 2026, Midowga Afrika wuxuu ugu baaqay dhammaan dhinacyada inay muujiyaan isxakameyn buuxda, ka fogaadaan sii hurinta xaaladda, ayna doortaan wadahadal. Luqaddaasi ma ahayn hadal diblomaasiyadeed oo caadi ah. Waxay muujinaysay walaac dhab ah oo laga qabo in jilayaasha Soomaaliyeed ay u oggolaanayaan khilaaf siyaasadeed inuu u leexdo dhinaca iska hor imaad.
Tallaabada go’aanka leh waxay timid 30 Maarso 2026, markaas oo ciidanka qaranka Soomaaliya ay la wareegeen gacan ku haynta Baydhabo, oo ah magaalada ugu weyn Koonfur Galbeed. Wax yar kadib, Laftagareen wuu iscasilay. Warar ayaa sidoo kale sheegay in dad badan oo degganaa ay ka qaxeen, magaaladuna aamustay, hay’ado samafalna ay joojiyeen shaqooyinkoodii sababo la xiriira cabsi laga qabo dagaal. Faahfaahintaasi waa muhiim, sababtoo ah waxay ka saaraan dabacsanaanta ereyada dejisan sida kala guur iyo nidaam dastuur. Marka dadku cararaan, marka gargaarku istaago, marka caasimad dowlad-goboleed lagu beddelo cadaadis ciidan, arrintu ma aha sharci ama habraac oo keliya. Waa awood.
Waxii xigayna si la mid ah ayay muhiim u ahaayeen. Muqdisho ma aysan koobnayn oo keliya in ay xakameyso xiisadda. Waxay u dhaqaaqday inay qaabayso natiijada, iyadoo hagaysay kala guurka islamarkaana dhistay hab maamul kumeelgaar ah. Taasi waxay si aan mugdi ku jirin u muujisay hal qodob. Dowladda federaalku mar dambe kaliya kama jawaabayso dhacdooyinka. Waxay noqotay jilaha ugu weyn ee dib u naqshadaynaya nidaamka siyaasadeed ee Koonfur Galbeed.
Koonfur Galbeed way qaldanayd markii ay federaalka ku riixday meel kala go’ ah. Dowlad-goboleedyada federaalku ma joojin karaan wada shaqaynta xarunta markasta oo kalsoonidu jabto, haddana ma filan karaan in nidaamka federaalku sii ahaado mid la aamini karo. Soomaaliya waxay hore u bixisay qiime aad u sarreeya oo ka dhashay kala daadsanaan, xukun shakhsi ku dhisan, iyo ka bixid siyaasadeed. Mashruuc kasta oo dhab ah oo dowlad dhisid ah ma noolaan karo haddii unugyadii ka koobnaa ay u dhaqmaan sidii in federaalku shaqaynayo oo keliya marka ay danahoodu ku jiraan.
Laakiin Muqdisho iyaduna way qaldanayd haddii ay rumaysnayd in cadaadis xad dhaaf ahi yahay jawaabta ugu fiican ee dhibaato siyaasadeed. Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud iyo maamulkiisu waxay isku arki karaan inay difaacayaan nidaamka dastuuriga ah, laakiin xoog iyo degdeg isku macne ma aha xigmad. Madaxweynenimo waxay guul taatiko ah gaadhi kartaa, haddana si istiraatiiji ah ayay u wiiqi kartaa federaalka. Baaqii Midowga Afrika ee ahaa isxakameyn buuxda wuxuu dhab ahaantii ahaa digniin ka dhan ah in awood loo qaato sharciyad.
Qaybta buugga toddobaadkan waxay kasoo xiganaysaa buugaag aan dhowaan wada-qornay aniga, Hussein Mohamed, iyo Ahmed Nur, kuwaas oo kala ah Somalia’s Diplomatic Struggles iyo Somalia: A Financial Puzzle. Struggle for Economic Stability. Labaduba hadda waxay ku jiraan nooca paperback, halkan iyo halkan.
Faallooyin iyo aragtiyo, sida caadiga ah, waa la soo dhoweynayaa. Sidoo kale eeg qoraal kale oo gaar ah oo ku saabsan Somalia Returns to the Maritime Map, gaar ahaan markabka Guney (IMO 8230417).
Soomaaliya waxay u sii siqaysaa marxaladdeedii siyaasadeed ee ugu khatarta badnayd. Xilli caalami ah oo ugu xun. Dhowr toddobaad ayaa dhaafay, balse dunidu ma istaagin. Qoraalkan toddobaadkan wuxuu isku keenayaa laba arrimood oo mudan in fiiro gaar ah loo yeesho. Mid gudaha ah, mid caalami ah. Labaduba si qoto dheer ayay isugu xiran yihiin, khatartuna way sii korodhay.
Qoraalladii hore, waxaan ku sharaxay saddex waddo oo suuragal ah oo ku saabsan habka doorashooyinka ee Soomaaliya oo jahawareer iyo muran badan leh, heer federaal iyo heer dowlad goboleed labadaba. Waqtigaas, arrimahan waxay ahaayeen fikrado aragti ah. Maanta, ma aha kuwo mala-awaal ah. Waxaan hadda si toos ah u aragnaa iyagoo dhacaya.
Saddexda waddo ee mar walba jiray:
Is-afgarad – mid aan u badnayn.
Hoggaamiyeyaasha siyaasadeed ayaa ku heshiiya hab doorasho oo la aqbali karo. Ma aha mid qumman. Laakiin waa mid ku filan sharciyad iyo sii socosho.
Muddo kordhin la maareeyey – sii yaraanaysa.
In madaxweynaha hadda jira loo oggolaado muddo kordhin xaddidan, hal sano ama laba, haddii oo keliya ay dammaanad qaaddo xasillooni, diyaarinta hay’adaha, iyo wareejin awood oo nabad ah.
“Ha tagin halkaas” – soo dhowaanaysa.
Burbur ku yimaada iska hor imaad. U jiheysasho cadaadis, kala jab, ugu dambayn rabshad.
Waqtigaas waxaan ku dooday in Soomaaliya ay weli dooran karto. In ay jirto meel lagu heshiin karo si macquul ah. Fursaddaas way sii yaraanaysaa.
Baydhabo – Tijaabada kala daadsanaanta
Baydhabo ma aha arrin maxalli ah. Waa bilowga kala daadsanaanta nidaamka. Waa calaamad. Habka doorasho ee la sheegayo wuxuu dhalinayaa su’aalo ka badan jawaabo. Hay’ado isdiidan. Go’aamo is barbar socda. Isku-xirnaan liidata oo u dhaxaysa federaalka iyo dowlad goboleedyada. Ma aha caddeyn. Waa jahawareer la nidaameeyey.
Sidaas ayay nidaamyadu ugu siqaan waddada saddexaad. Ma aha hal dhacdo oo weyn. Waa burbur isbiirsaday. Sharciyaddu way daciiftaa. Kalsoonidu way baaba’daa. Qof walba wuxuu adkeeyaa mowqifkiisa. Waxaan hadda si khatar ah ugu dhow nahay waddada “ha tagin halkaas”.
Soomaaliya, oo leh xeebta ugu dheer Afrika iyo dekedo ay maamulaan dhinacyo shisheeye kala duwan, waxaa ka horreeya Lamu. Jasiirad yar oo Kenya ku taalla, aan lahayn baabuur iyo kaabayaal yar. Marka hore waxay u muuqan kartaa buunbuunin. Laakiin ma aha. Soomaaliya waxay leedahay juqraafi aan lahayn maamul. Lamu waxay leedahay juqraafi yar, balse leh isku dubarid shaqaynaysa.
Saameyn Caalami ah – Strait of Hormuz oo cadaadis ku jira
Weerarka Maraykanka iyo Israa’iil ku qaadeen Iran wuxuu si weyn u carqaladeeyey maraakiibta maraysa Strait of Hormuz. Tani ma aha carqalad yar. Waa isbeddel qaab-dhismeed. Mid ka mid ah marinnada badeed ee ugu muhiimsan dunida ayaa si caadi ah u shaqaynayn. Tamarta waa la xaddiday. Jidadka maraakiibta waa la beddelay. Kharashkuna wuu kordhay. Tani waa dhacdo dhaqaale oo caalami ah.
Saameyntani si siman uma taabato dalalka. Waxay faa’iideysaa kuwa diyaarsan. Dhaqaalaha Afrika ayaa durba dareemaya. Qiimaha shidaalka ayaa kordhaya. Bacriminta waa la carqaladeeyey. Dhoofintu waa gaabis oo qaali ah. Mar kale, qaaraddu waxay wajahaysaa dhibaatooyin aysan abuurin.
Laakiin arrintu kuma ekaas. Qaar baa la qabsada. Qaarna way istaagaan. Lamu waa calaamad, ma aha mucjiso.
Dekedda Lamu waxay aragtay koror maraakiib. Maraakiibta ku wareegaysa Koonfurta Afrika ayaa u adeegsanaysa meel joogsi ah. Ma aha oo keliya guul Kenya. Waa sheeko ku saabsan diyaar garow.
Juqraafi aan lahayn maamul waxba ma soo saarto.
Xaqiiq adag
Siyaasad iyo dhaqaale ma kala go’aan.
Baydhabo iyo koritaanka Lamu ma aha laba sheeko oo kala duwan. Waa hal sheeko.
Kala daadsanaanta siyaasadeed waxay si toos ah u dhalisaa hoos u dhac dhaqaale. Marka hay’aduhu daciif yihiin, fursadaha way baxaan. Marka maamulku muran galo, maalgashadayaashu waxay doortaan kalsooni, ma doortaan suurtagal.
Lamu kama sarreyso Soomaaliya sababtoo ah waa ka fiican tahay. Waxay ka sarreysaa sababtoo ah waa la adeegsan karaa.
Khatarta dhabta ahi waa in la galo waddada khaldan. Saddexdii doorasho weli way jiraan. Laakiin jihadu way is beddelaysaa.
Is-afgaradku wuu sii baaba’ayaa. Muddo kordhintu way sii adkaanaysaa. Waddada “ha tagin halkaas” way soo dhowaanaysaa.
Ganacsiga caalamiga ah, fursaddu ma sugto. Mana abaalmariso karti keliya. Waxay abaalmarisaa diyaar garow. Tani ma aha buunbuunin. Waa qaab-dhismeed. Haddii siyaasadda ay u sii socoto isku dhac, Soomaaliya waxay lumin kartaa wax ka badan hal fursad.
Qaybta buugga toddobaadkan
Isla is-barbardhiggan ayaa ka muuqda nidaamka maaliyadeed ee Soomaaliya. Tani waxay na keenaysaa buugga toddobaadkan.
Qaybta buugga waxay ka timid shaqo aan si wadajir ah ula qoray Ahmed Nur: Somalia: A Financial Puzzle. Struggle for Economic Stability.
Buuggu wuxuu falanqeeyaa safarka Soomaaliya, laga bilaabo bangiyada dowladdu maamusho ee 1960-meeyadii iyo 1970-meeyadii ilaa nidaamka maaliyadeed ee burburka kadib oo ku dhisan qaab aan rasmi ahayn. Iyadoo aan jirin bangi dhexe muddo ku dhow labaatan sano, nidaamka hawala ayaa taageeray ganacsiga isla markaana suurtageliyay lacagaha dibadda laga soo diro.
Nidaamka Soomaaliya ma aha mid fashilmay. Waa mid la qabsaday. Hay’ado daciif ah ayaa la nool nidaamyo gaar loo leeyahay oo xooggan. Mobile money iyo lacagaha dibadda laga soo diro ayaa qaabeeya dhaqaalaha si ka badan nidaamyada dowladeed.
Fiidiyowga hoose wuxuu muujinayaa Ahmed Nur, oo ah qoraa-wadaag, isaga oo faahfaahinaya xaqiiqooyinka ka dambeeya adkeysiga nidaamka maaliyadeed ee Soomaaliya.
Faallooyinka iyo aragtiyaha waa la soo dhoweynayaa. Haddii maaliyaddu ku xiisaynayso, eeg xiriirrada kor ku xusan.
Qoraal hoose:
Lamu waa magaalo qadiimi ah oo Kenya ku taalla. Waxay caan ku tahay in aanay lahayn baabuur. Gaadiidku wuxuu ku salaysan yahay dameero, doomaha dhaqan ahaan loo yaqaan dhows, iyo socod. Jidadkeedu waa cidhiidhi, deggan, isla markaana ilaalinaya nolol dhaqameed qarniyo soo jirtay.
