5taydii daqiiqo ee aqoon isweydarsiga | Usbuuca 10aad ee 2026 | Doorashadan soo socota ee Soomaaliya

Ku soo dhowaada Toddobaadka 38aad ee Shanta Daqiiqo ee MI, halkaas oo aan ku wadaago fikrado, aragtiyo iyo indha-indhayn ku saabsan arrimaha khuseeya Soomaaliya iyo dadka Soomaaliyeed.

Toddobaadkan, waxaan dib u eegaynaa xaaladda waxbarashada sare ee Soomaaliya. Gaar ahaan, waa inaan isweydiinnaa in kororka degdegga ah ee tirada jaamacadaha uu barbar socday dadaal la mid ah oo lagu ilaalinayo heerarka tacliimeed, isla-xisaabtanka hay’adaha iyo badbaadinta xuquuqda ardayda.

Ujeeddada koowaad uguna muhiimsan ee jaamacad kasta oo Soomaaliyeed waa inay noqotaa bixinta waxbarasho tayo sare leh. Jaamacaduhu ma aha inay u jiraan oo keliya inay qortaan arday lacag bixisa, dhisaan dhismayaal qurux badan, abaabulaan xaflado qalin-jabin oo midabbo leh ama bixiyaan shahaadooyin. Ujeeddadoodu waa inay kobciyaan aqoonta, soo saaraan qalin-jabiyeyaal karti leh, kana qaybqaataan horumarka qaranka Soomaaliyeed.

Tani waxay ina hor keenaysaa arrin aan raaxo lahayn, balse lama huraan ah. Waa 63-ka jaamacadood ee Soomaaliya, ama tiro badan oo aan lahayn nidaam lagu xaqiijiyo tayada.

Waxaan sameeyay dib-u-eegis hordhac ah oo ku saabsan 63 hay’adood oo isu soo bandhiga inay yihiin jaamacado ama hay’ado waxbarasho sare oo ka shaqeeya guud ahaan deegaannada Soomaaliyeed. Qoraalkan waxaan ku wadaagayaa qayb keliya oo ka mid ah natiijooyinka. Falanqayn faahfaahsan ayaa lagu soo bandhigi doonaa qoraallada dambe ee Substack, kadib wadatashiyo dheeraad ah oo lala yeesho hay’adaha iyo dhinacyada ay khusayso ee Soomaaliya.

Diiwaanka lagu daabacay Somcare.com.au¹ ma aha hay’ad bixisa aqoonsi tacliimeed. Hase yeeshee, wuxuu u shaqeeyaa sidii qiimayn xogeed oo dadweyne oo si joogto ah loo cusboonaysiiyo. Wuxuu caddeymaha la heli karo ee la xiriira hay’ad kasta u kala saaraa kuwo xooggan, dhexdhexaad ah, daciif ah ama aan la xaqiijin. Somcare wuxuu sidoo kale si cad u sheegayaa in hay’ad lagu daro diiwaanka aysan keligeed caddaynayn in hay’addaasi sharci ahaan la aqoonsan yahay ama ay haysato aqoonsi tacliimeed.

Dib-u-eegistan hordhaca ah waxay ku salaysnayd mareegaha hay’adaha ee dadweynuhu heli karo, diiwaannada dawladda iyo hay’adaha kormeerka, kaydadka xogta waxbarashada sare ee caalamiga ah iyo caddeymo kale oo qoraal ah oo la heli karo. Ma ahayn qiimayn rasmi ah oo aqoonsi tacliimeed. Hay’adaha waxaa loo kala saaray iyadoo lagu salaynayo xoogga iyo helitaanka caddeymaha la xiriira aqoonsigooda sharci, aqoonsigooda tacliimeed iyo hawlahooda waxbarasho.

Tirada 63 waxay marka hore u muuqan kartaa calaamad muujinaysa ballaarin weyn oo waxbarasho. Hase yeeshee, tiradani waxay dhalinaysaa su’aalo culus marka Soomaaliya lala barbar dhigo dalal leh dad ka badan, dhaqaale ka xoog badan iyo nidaamyo muddo dheer jiray oo lagu kormeero laguna xaqiijiyo tayada waxbarashada sare.

Sawirka isbarbardhigga

Isbarbardhiggan waa mid tusaalayn ah, mana aha mid ay dhammaan qaybihiisu si buuxda isu dhigmaan. Noocyada hay’adaha lagu daray way ku kala duwan yihiin dalalka. Ujeeddadu waa in la isbarbardhigo hababka diiwaangelinta, dib-u-eegista iyo isla-xisaabtanka dadweynaha, ee ma aha in nidaamyada dalalka lagu kala sarreysiiyo tirada hay’adahooda oo keliya.

Tirada Soomaaliya waxay ka kooban tahay koox ballaaran oo hay’ado ah oo lagu aqoonsaday qiimaynta xogta dadweynaha ee Somcare. Tirada Koonfur Afrika waxay si gaar ah u tilmaamaysaa jaamacadaha dawladda. Tirada Singapore waxay ku saabsan tahay jaamacadaha ismaamulka leh. Sidaas darteed, tirooyinkan looma qaadan karo inay yihiin tirooyin si buuxda isugu dhigma.

Si kastaba ha ahaatee, waxay soo bandhigayaan su’aal sharci ah oo muhiim ah oo ku saabsan baaxadda, nidaaminta iyo tayada waxbarashada sare ee Soomaaliya. Tirada dadka waxay ku salaysan tahay qiyaasihii 2025 ee Bangiga Adduunka iyo hay’adaha tirakoobka qaranka ee dalalka ay khusayso.

Maxay isbarbardhiggani inoo sheegaysaa?

Soomaaliya waxaa muuqata inay leedahay hal jaamacad ama hay’ad waxbarasho sare oo liiska ku jirta qiyaastii 312,000 qofba.

Australia waxay leedahay hal jaamacad qiyaastii 657,000 qofba.

Singapore waxay leedahay hal jaamacad oo ismaamul leh qiyaastii 1.02 milyan oo qofba.

Koonfur Afrika waxay leedahay hal jaamacad dawladeed qiyaastii 2.43 milyan oo qofba.

Tirooyinkani ma caddaynayaan in Soomaaliya ay leedahay jaamacado aad u badan. Sidoo kale ma caddaynayaan in dalalka leh jaamacado tiro yar ay khasab ahaan bixiyaan waxbarasho ka wanaagsan.

Waxay muujinayaan in tirada hay’adaha oo keliya aysan wax badan ka sheegi karin tayada. Halbeegyada muhiimka ahi waa awoodda tacliimeed, kalsoonida nidaamka kormeerka, natiijooyinka qalin-jabiyayaasha iyo isla-xisaabtanka dadweynaha.

Wax ka barashada nidaamyada kale ee waxbarashada sare

Australia, Singapore iyo Koonfur Afrika waxay Soomaaliya siinayaan casharro waxtar leh.

Australia waxay leedahay 42 jaamacadood, dhammaantoodna waa inay iska diiwaangeliyaan hay’adda qaran ee kormeerka, TEQSA. Diiwaangelintu muddo ayay ku egtahay, waana in dib loo cusboonaysiiyaa, sida caadiga ah toddobadii sano gudahood.

Sidaas darteed, jaamacaduhu waa inay si joogto ah u caddeeyaan in maamulkooda, shaqaalahooda, waxbaristooda, qiimayntooda iyo nidaamyada ilaalinta ardaydu ay waafaqsan yihiin heerarka qaranka.

Singapore waxay leedahay lix jaamacadood oo ismaamul leh oo keliya. Awooddeedu kuma salaysna tiro badan oo hay’ado ah. Waxay ku salaysan tahay maalgelin urursan, kormeer cad iyo in natiijooyinka qalin-jabiyayaasha si dadweyne loo soo bandhigo.

Casharku ma aha in Soomaaliya ay si toos ah u koobiyeyso Singapore. Casharku waa in ballaarinta jaamacaduhu ay raacdo awoodda tacliimeed iyo baahida qaranka, ee aysan ku salaysnaan fursado ganacsi oo keliya.

Koonfur Afrika waxay leedahay 26 jaamacadood oo dawladeed. Dhammaantood waxaa lagu sameeyay qiimayn hay’adeed oo ay fulisay Golaha Waxbarashada Sare. Dib-u-eegisyadani waxay aqoonsadaan meelaha daciifka ah, waxay dalbadaan qorshayaal horumarin ah, natiijooyinka muhiimka ahna waxay geliyaan goobta dadweynaha.

Nidaamyadani ma aha kuwo dhammaystiran. Hase yeeshee, waxay muujinayaan qiimaha dib-u-eegista joogtada ah, nidaaminta daahfuran iyo isla-xisaabtanka hay’adaha.

Mudnaanta Soomaaliya waa inaysan noqon oo keliya kordhinta tirada jaamacadaha. Waa inay noqotaa dhismaha nidaam waxbarasho sare oo isku xiran, kaas oo heerarka si joogto ah loo qiimeeyo, daciifnimada wax looga qabto, kalsoonida dadweynahana lagu kasbado.

Farqiga ka jira xaqiijinta hay’adaha Soomaaliya

Somcare wuxuu liis gareeyay 63 hay’adood, halka Keydka Xogta Waxbarashada Sare ee Adduunka, WHED, uu Soomaaliya ku aqoonsaday 41 hay’adood oo keliya.

Farqigaas waxaa sababi kara kala duwanaanshaha shuruudaha lagu daro hay’adaha, xaaladda sharci ee hay’adaha, dib-u-dhac ku yimaada warbixinta, magacyo la beddelay ama xaddidaadda xogta ku jirta kaydka.

Farqigan looma qaadan karo caddeyn ah in 22 hay’adood aan la aqoonsanayn. Hase yeeshee, wuxuu muujinayaa sida ay weli u adag tahay in la helo warbixin keliya oo rasmi ah, la isku hallayn karo, dadweynuhuna xaqiijin karo, oo ka hadlaysa dhammaan qaybta waxbarashada sare.

Arrintani waxay tilmaamaysaa dhibaato ka ballaaran. Soomaaliya weli ma laha nidaam keliya oo rasmi ah, la isku hallayn karo, dadweynuhuna heli karo, kaas oo ardayda, qoysaska, loo-shaqeeyayaasha iyo hay’adaha xirfaduhu ku xaqiijin karaan xaaladda saxda ah ee jaamacad kasta.

Hay’ad kasta, dadweynuhu waa inay awoodaan inay xaqiijiyaan:

• shatigeeda sharci;
• xaaladdeeda aqoonsi tacliimeed;
• xarumaha loo oggolaaday;
• barnaamijyada loo fasaxay;
• taariikhaha dib-u-eegista;
• aqoonsiga ay ka haysato hay’adaha xirfadaha ee ay khusayso.

Waqtigan xaadirka ah, xogtani inta badan waa mid aan dhammaystirnayn, ay adag tahay in la helo ama ku salaysan sheegashooyinka ay hay’aduhu naftooda ka sameeyaan. Taasi kuma filna.

Mareegaha jaamacadaha, shahaadooyinka, xubinnimada ururrada caalamiga ah, iskaashiyada hay’adaha shisheeye iyo xafladaha qalin-jabintu waxay bixin karaan xog waxtar leh. Hase yeeshee, midkoodna ma beddeli karo aqoonsi tacliimeed oo hadda jira, si madax-bannaan loo xaqiijin karo.

Waxa ay Soomaaliya tahay inay qabato

Soomaaliya waxay u baahan tahay diiwaan qaran oo keliya, rasmi ah, lagu kalsoonaan karo, si joogto ahna loo cusboonaysiiyo, oo ka kooban jaamacadaha iyo hay’adaha bixiya shahaadooyinka.

Hay’ad kasta, diiwaanku waa inuu muujiyaa:

• magaceeda sharci;
• cidda leh;
• xarumaha loo oggolaaday;
• barnaamijyada loo fasaxay;
• xaaladdeeda hadda ee aqoonsi tacliimeed.

Qaybaha lagu kala saarayo waa inay noqdaan kuwo cad. Hay’adaha waa in loo aqoonsadaa mid ka mid ah xaaladahan:

• haysta shati;
• haysata aqoonsi ku-meel-gaar ah;
• si buuxda loo aqoonsaday;
• aqoonsigeedu shuruudo ku xiran yahay;
• dib-u-eegis ku jirta;
• aqoonsigeedu dhacay;
• shaqadeeda la hakiyay;
• ama ku shaqaynaysa oggolaansho la’aan.

Xogtani waa inay noqotaa mid dadweyne.

Ardayda iyo qoysasku ma aha inay ku tiirsanaadaan xayaysiis, sheegashooyin baraha bulshada ah ama ballanqaadyo gaar ah ka hor inta aysan gelin sannado waxbarasho iyo dhaqaale badan.

Aqoonsigu waa inuusan noqon mid joogto ah oo aan mar dambe dib loo eegin. Jaamacaduhu waa inay si joogto ah u caddeeyaan inay haystaan macallimiin aqoon leh, maamul wanaagsan, dhaqaale deggan, xarumo ku filan iyo nidaamyo tacliimeed oo awood u leh bixinta waxbarasho sare oo lagu kalsoonaan karo.

Soomaaliya waa inay soo rogtaa dib-u-eegis hay’adeed oo dibadeed oo khasab ah, lana qabto xilliyo cayiman. Wareeg dib-u-eegis oo aan ka badnayn toddobo sano wuxuu noqon karaa meel macquul ah oo laga bilaabo. Muddooyin ka gaaban waa in loo sameeyaa hay’adaha cusub, kuwa khatarta sare leh ama kuwa waxqabadkoodu hooseeyo.

Dib-u-eegisyada dibadeed waa inay qiimeeyaan:

• maamulka;
• hoggaanka tacliinta;
• aqoonta iyo shahaadooyinka shaqaalaha;
• qaabilaadda ardayda;
• manhajka;
• qiimaynta iyo imtixaannada;
• maktabadaha;
• shaybaarrada;
• cilmi-baarista;
• ilaalinta ardayda;
• heerarka qalin-jabinta;
• natiijooyinka shaqo-helidda;
• u hoggaansanaanta heerarka xirfadeed.

Natiijooyinka waa in la daabacaa.

Ardayda, waalidiinta, loo-shaqeeyayaasha iyo dadweynaha guud waxay xaq u leeyihiin inay ogaadaan in hay’addu buuxinayso heerarka ugu yar ee qaranka iyo in kale.

Barnaamijyada xirfadeed waxay u baahan yihiin qiimayn gaar ah

Barnaamijyada xirfadeed waxay u baahan yihiin aqoonsi gaar ah.

Aqoonsiga jaamacadda oo dhan waa inuusan si toos ah jaamacadda ugu fasixin inay bixiso barnaamijyada:

• caafimaadka;
• kalkaalinta;
• farmashiyaha;
• injineernimada;
• sharciga;
• tababarka macallimiinta.

Barnaamijyadani waxay u baahan yihiin shaqaale takhasus leh, xarumo gaar ah, tababarro goobaha shaqada ah iyo caddeyn muujinaysa inay waafaqsan yihiin heerarka gaarka ah ee xirfad kasta.

Waxbarasho daciif ah oo laga bixiyo qaybahan waxay khatar weyn ku keeni kartaa badbaadada dadweynaha.

Aqoonsiga barnaamijyadu waa inuu si gaar ah u qiimeeyaa agabka iyo kartida xirfadeed ee looga baahan yahay takhasus kasta.

Tani waxay si gaar ah muhiim ugu tahay caafimaadka iyo daryeelka caafimaadka. Qalin-jabiye si liidata loo tababaray wuxuu qaybo ka mid ah shaqada ka soo saari karaa warbixinno daciif ah ama go’aanno maamul oo xun.

Dhakhtar, kalkaaliye, farmashiiste ama injineer si liidata loo tababaray wuxuu galaafan karaa nafaf.

Gunaanadka aan raaxada lahayn

Ballaarinta waxbarashada sare ee Soomaaliya keligeed ma aha caddeyn muujinaysa horumar ama dib-u-dhac.

Arrinta go’aaminta ahi waa in hay’ad kasta ay caddeyn karto:

• aqoonsigeeda sharci;
• awooddeeda tacliimeed;
• iyo inay si joogto ah ugu hoggaansanto heerar qaran oo daahfuran.

Marxaladda xigta ee dib-u-habayntu waa inay xoogga saartaa wax ka yar tirinta hay’adaha, wax badanna saartaa dhismaha nidaam qaran oo lagu kalsoonaan karo oo ku saabsan diiwaangelinta, aqoonsiga tacliimeed, dib-u-eegista joogtada ah iyo warbixinta dadweynaha.

Dhibaatada Soomaaliya ma aha in la caddeeyay in hay’aduhu fashilmeen. Dhibaatadu waa maqnaanshaha nidaam cad, dadweyne oo si joogto ah loo xaqiijin karo, kaas oo lagu ogaan karo hay’adaha iyo barnaamijyada buuxiya heerarka qaranka.

Su’aasha dhexe weli waa tan:

Immisa ka mid ah 63-ka hay’adood ayaa maanta ka gudbi kara qiimayn tacliimeed oo daahfuran, madax-bannaan, dadweynuhuna si toos ah u xaqiijin karo?

Ilaa su’aashaas looga jawaabo hay’ad kasta iyo barnaamij kasta si gaar ah, way adkaan doontaa in si sax ah loo qiimeeyo awoodda nidaamka waxbarashada sare ee Soomaaliya.