Asbucii la soo dhaafay, taxanahan waxa uu si qoto dheer u falanqeeyey lacagta moobilka (MM), dollarisation-ka, sicir-bararka, iyo saamaynta ay ku leeyihiin badbaadada nolol-maalmeedka dadka Soomaaliyeed. Waxaannu aragnay sida, inkasta oo hay’adaha dawladdu muddo dheer ahaayeen kuwo tabar-darro ah, haddana nidaamyada maaliyadeed ay u horumareen kaabayaal aad u hufan, la isku halayn karo, isla markaana si ballaadhan loo heli karo. Wareejinta lacagaha moobilka way shaqeeyaan. Xawaaladaha way yimaadaan. Qiimayaashu, in kasta oo ay culus yihiin, haddana waa la arki karaa waana la saadaalin karaa. Nolosha dhaqaale ahaan, waxa jira nidaam iyo kala dambayn.

Toddobaadkii afraad ee MI’s 5 Minutes of Fame, diiradda waxa laga wareejiyey lacagta loona wareejiyey awoodda. Waxa la is waydiinayaa sida qulqulka lacagaha loo nidaamiyo, loo kormeero, loona xakameeyo hay’adaha Soomaaliyeed iyo kuwa dibadda, iyo sababta ay heerarkaas daahfurnaanta, isla-xisaabtanka, iyo wada-shaqayntu uga maqan yihiin maamulka siyaasadeed.

Kala-duwanaanshahan ma aha mid iska yimid. Waxa uu ka tarjumayaa dhaqaale-siyaasadeed qoto dheer oo suuqyada loo oggolaaday inay iskood isu habeeyaan, halka hay’adaha dawladdu ay sii ahaadaan kuwo daciif ah, kala jajaban, oo ku dhisan shaqsiyaad. Muwaadiniintu waxay si kalsooni leh u adeegsadaan boorsooyinkooda dijitaalka ah, balse waxay la kulmaan sharciyo, siyaasado, iyo go’aanno hoggaamineed oo is khilaafsan, mugdi ah, isla markaana aan si dhab ah loo dhaqan gelin. Qaab-dhismeedka maaliyadeed iyo kan siyaasadeed ee Soomaaliya badankood waxay u shaqeeyaan si aan daahfurnayn.

Hoos-u-dhaca hay’adaha waxa sii xoojiya dhaqanka anshax ahaan khaldan ee koox yar oo xildhibaano ah oo si muuqata u dhaawaca kalsoonida dadweynaha. Iyaga oo ku dhaqmaya dano gaar ah, kala-qaybin, iyo ixtiraam darro dastuurka ah, waxay siyaasadda qaranka u beddeleen masrax dan-shaqsiyeed. Dabeecaddani waxay muujinaysaa dal lagu maamulo dareen degdeg ah halkii laga maamuli lahaa mabda’ iyo sharci.

Nolosha siyaasadeed, waxa si joogto ah uga jirta hubanti la’aan.

Kala duwanaanshahan wuxuu abuuraa waxa loo yaqaan “casriyeyn kaabayaal ah oo aan lahayn casriyeyn hay’adeed”: nidaamyo maaliyadeed oo xawaare sare leh oo la socda maamul tabar-daran. Haddii MM ay keeni karto kalsooni iyada oo aan jirin hay’ad dawlad oo shaqaynaysa, maxay dawladdu ku fashilantay inay bixiso – sababtuna maxay tahay?

Davos iyo Xaqiiqada Soomaaliya

Qoraal hore, waxaan kaga hadlay shirarka Davos iyo kulamada Madasha Dhaqaalaha Adduunka. Soomaaliya gudaheeda, lacagtu si dhakhso leh ayey u socotaa, halka siyaasadda ay si tartiib ah u dhaqaaqdo.

Kacaanka lacagta moobilka ee Soomaaliya wuxuu muujinayaa sida dalalka hay’adaha daciifka ah leh ay kaabayaal gaar loo leeyahay u noqon karaan kuwo leh awood u eg tan dawladnimo. Farqiga xawaaraha u dhexeeya nidaamyada gaarka ah iyo nidaamka dawliga ah wuxuu abuuraa qallooc siyaasadeed iyo ku-tiirsanaan, xitaa iyada oo aan musuqmaasuq muuqda jirin.

Weedha ah “Soomaaliya lacagtu way degdegtaa, siyaasadduna way gaabis tahay” waxay muujinaysaa is-dheellitir la’aanta u dhexeysa nidaamyada gaarka ah ee wax-ku-oolka ah iyo hay’adaha dawliga ah ee daciifka ah. Dhaqdhaqaaqa maaliyadeed mar walba wuu ka horreeyaa horumarka hay’adaha.

Hay’adaha caalamiga ah sida Federal Reserve, Bangiga Isku-xirka Dhexe (BIS), iyo IMF waxay ku adkeeyaan in xasilloonidu ku xirantahay ka madax-bannaanida dano gaar ah. Soomaaliya gudaheeda, halka in ka badan 70% dadka waaweyni ay isticmaalaan lacagta moobilka, shirkadaha isgaarsiinta ayaa noqday adeegyo qaran oo dhab ah, kana dheereeya awoodda dawladdu.

Ku-tiirsanaantani ma aha mid u baahan musuqmaasuq si ay u dhaawacdo maamulka. Waxay ku shaqaysaa baahi iyo ku-xirnaan. Mushaharka shaqaalaha dawladda, gargaarka, canshuurta, iyo qandaraasyada waxay si isa soo taraysa ugu tiirsan yihiin nidaamyo gaar loo leeyahay.

Marka nidaamyada maaliyadeed ay ka awood bataan hay’adaha kormeerka, waxay helaan awood u dhow midda dawladnimo. Suuqyadu waxay bilaabaan inay beddelaan doorkii sharciyada.

Maamul Ku Salaysan Nolol-Maalmeedka

Maamulka Soomaaliya maanta waxa uu si isa soo taraysa ugu shaqeeyaa kaabayaal nolol-maalmeed halkii uu ka ahaan lahaa nidaam dawli ah oo mideysan. Nidaamyada MM iyo isgaarsiintu waxay xakameeyaan ganacsiga, xawaaladaha, iyo kalsoonida suuqyada. Dhab ahaantii, waxay qabtaan shaqooyin dawladnimo.

Awoodda laguma fuliyo sharci iyo ciqaab, balse waxa lagu maamulaa xeerar shirkadeed iyo nidaamyo teknooloji ah. Muwaadiniintu waxay u hoggaansamaan nidaamkan maadaama ay ku tiirsan yihiin.

Tani waxay ka tarjumaysaa isbeddel guud oo ka jira dalalka burburka kasoo kabanaya, halkaas oo suuqyadu beddelaan hay’adihii dawliga ahaa. Inkasta oo tani keentay adkaysi dhaqaale, haddana waxay dhalisaa su’aalo waaweyn oo ku saabsan madaxbannaanida iyo isla-xisaabtanka.

Maxay Dadku U Aaminaan MM In Ka Badan Siyaasadda?

Sababta ugu weyn waa waxqabad. Kalsoonidu kama dhalato hadal, ee waxay ka dhalataa waxqabad joogto ah.

In kasta oo MM ay kasbatay kalsooni, haddana tani macnaheedu ma aha inay ka go’an tahay horumar qaran. Shirkadahaasi waa kuwo faa’iido raadin ah. Waxay mudnaanta siinayaan suuq-qabsasho, macaamiil xajin, iyo macaamil degdeg ah, halkii ay ka taageeri lahaayeen dhismaha hay’adaha.

Douglass North, Francis Fukuyama, iyo Hernando de Soto dhammaantood waxay carrabka ku adkeeyeen in horumar waara u baahan yahay hay’ado adag, sharciyo la ixtiraamo, iyo maamul awood leh. Soomaaliya, nidaamyada gaarka ahi waxay xoojiyaan nolol-maalmeedka, balse waxay wiiqaan awoodda dawladnimo.

Baarlamaanka: Xidhiidhka Maqan

Shaqadayada joogtada ah ee Somali School of Government (somsog.org), aniga iyo Steve Liddle waxaan ku diyaarinay toban cashar oo lagu fahamsiinayo Soomaalida in dawladnimadu tahay hay’ad, ee aysan ahayn masrax.

Doorashada xildhibaannada maxalliga ah ee ku salaysan odayaal qabiil, iyada oo aan jirin sharci iyo daahfurnaan, waa fashil hay’adeed weyn. Waxay wiiqaysaa sharafta baarlamaanka. Waa arrin aan la aqbali karin.

Baarlamaanka waa inuu noqdaa hay’adda nidaamisa awoodda sida bangiyadu u nidaamiyaan lacagta. Hase yeeshee, wuu ku fashilmay.

Xeerarka Lacagta, Xeerarka Awoodda

Su’aasha ugu dambaysa waa: haddii lacagtu u hoggaansanto xeerar, maxay awooddu uga baxsan tahay?

Maalin kasta, Soomaalidu waxay u hoggaansamaan nidaamyo maaliyadeed oo adag. Siyaasadda gudaheeda, xeerarkaas way burburaan.

Ilaa awoodda lagu maamulo daahfurnaan iyo isla-xisaabtan, adkaysiga dhaqaale ee Soomaaliya ma noqon doono mid horseeda dawladnimo waarta. Dalkeennu wuxuu ahaan doonaa mid si degdeg ah u badbaada, balse si gaabis ah u horumara.

Baarlamaanku waa inuu xakameeyaa awoodda sida bangigu u xakameeyo lacagta. Fashilkiisu waa mid anshaxeed iyo hay’adeed. Cawaaqibtiisuna waa weyn tahay.

Sida aan bangi u beddeli karin xisaabtaada si aan sharci ahayn, looma oggola koox, maleeshiyo, ama quwado shisheeye inay qarsoodi ku beddelaan mustaqbalka qaranka.

Su’aasha dhabta ahi ma aha cidda hadasha, ee waa cidda go’aamisa. Iyo sababta ay dadka Soomaaliyeed uga maqanyihiin go’aamadaas.