Qorista MI’s 5 Minutes of Fame toddobaad kasta ma aha hawl is-xayeysiin ah. Laguma wado raadinta “likes”, taageerayaal, gambaleello, ama is-diiwaangelin. Waxaa dhiirrigeliya wax ka culus kana adag: ballan-qaad joogto ah oo ku saabsan wada-hadal daacad ah oo dhex mara Soomaalida isku fikirka ah ee si dhab ah uga go’an dib-u-dhiska dalkooda. Qoraal walba waa isku day ah in si fagaare ah loo fikiro, loo wajaho su’aalo adag, loona diido raaxada jawaabaha fudud. Dadaalkan wuxuu i xusuusinayaa buugga Albert Camus ee The Myth of Sisyphus, halkaas oo Sisyphus lagu xukumo inuu dhagax buur kor u riixo, balse uu mar kasta hoos ugu soo laabto. Looma arko inuu fashilmay, balse waa astaan sharaf iyo adkaysi leh. Wuxuu mar walba hiigsadaa meel sare. Halkaas ayuu macnaha ka helaa. Sidaas darteed, inkasta oo daal, shaki, iyo soo noqnoqosho jirto, waa tan Todobaadka 5-aad ee 2026. Ma aha sheegasho hubanti ah, balse waa isku day kale oo daacad ah oo wada-fikir, is-milicsi, iyo horumar wadajir ah.

Muddo sanado ah, Baarlamaanka Soomaaliya waxaa lagu tilmaami jiray “mid jilicsan”, “ku-meel-gaar ah”, ama “hawl socota”. Tilmaamahan waa sax. Laakiin waa dhammaystir la’aan. Waxa maanta muuqda ma aha oo keliya shaqo-xumo hay’adeed. Waa natiijada la filan karo ee nidaam dowladeed lagu dhisay dano dibadeed, heshiisyo siyaasadeed oo gaaban, iyo dayacaad ay muujiyeen hoggaamiyeyaasha sare. Curyaannimada maanta haysata Baarlamaanka ma aha shil. Waxay ka tarjumaysaa khiyaano dhismeed oo ku dhex jirta tijaabada federaalka Soomaaliya.

Laga Soo Bilaabo Burbur ilaa Dhisid Dawladeed

Kadib burburkii dowladdii dhexe 1991, faragelinta caalamiga ah waxay diiradda saartay gargaar iyo xakamayn bani’aadamnimo, halkii ay ka ahaan lahayd dib-u-dhis siyaasadeed. Faragelinnadii hore ee Qaramada Midoobay waxay Soomaaliya u arkeen dhibaato amni iyo gargaar.

Go’aankii 751 (1992) ee lagu dhisay UNOSOM wuxuu adkeeyay maamul dibadeed. Dhismihii dowladeed ee xigay 2000-meeyadii wuxuu raacay isla qaabkii: marka hore naqshad, kadib oggolaansho. Hay’adaha waxaa lagu dhisay shirar, heshiisyo, iyo deeq-bixiyeyaal, iyagoo ka go’an sharciyadda gudaha.

Juqraafiyadda Khiyaanada

Arrin yar oo si furan loo hadlo: dhammaan dowlad-goboleedyada waaweyn waxay leeyihiin marin badeed. Dhammaantoodna waxay xuduud la wadaagaan Itoobiya. Tani ma aha shil. Waa qorshe juqraafiyeed, ma aha xaqiiqo bulsho. Waxay fududeyneysaa xakamaynta dekedaha, ganacsiga, amniga, iyo xuduudaha. Waxay kala jabisaa madax-bannaanida si loo maamuli karo. Federaalka Soomaaliya waxaa lagu saleeyay marin iyo dan. Ma aha aqoonsi bulsho.

Sida Hoggaamiyeyaasha Loo Khiyaameeyay

Intii lagu jiray shirarkii Carta, Mbagathi, Jabuuti, iyo Muqdisho, wada-hadalladu waxay ku socdeen qaabab dibadeed si loo helo aqoonsi iyo taageero dhaqaale. Wakhtigaas, waxaa loo arkayay tallaabooyin lama huraan ah.

Deeq-bixiyeyaasha reer galbeedka, dalalka Khaliijka, iyo kuwa gobolka waxay wada shaqeeyeen si loo xasiliyo Soomaaliya. Ujeeddadu waxay ahayd xasillooni degdeg ah, xitaa haddii ay waxyeello u geysato madaxbannaanida mustaqbalka.

Qaabkan wuxuu keenay nidaam aad u kala daadsan. Laakiin sidoo kale wuxuu badbaadiyay midnimada qaranka xilli jilicsan. Maanta, fursad ayaa jirta in laga gudbo ku-tiirsanaantaas.

Federaal La’aan Federaal

Federaal dhab ah wuxuu u baahan yahay dhaqaale madax-bannaan, dastuur cad, maxkamado xor ah, iyo hay’ado wada-shaqeyn. Soomaaliya ma laha. Waxa jira kala-go’ maamul. Ma jiro awood fulin. Murannada laguma xalliyo maxkamado, balse safaarado iyo hoteello. Waa federaal muuqaal ahaan ah. Ku-tiirsan dhab ahaan.

Baarlamaanka: Meel Maamul ilaa Meel Bandhig

Taariikh ahaan, siyaasadda Soomaaliya waxay qiimeyn jirtay wada-tashi. Maanta, Baarlamaanku wuu jilaa sharciyad. Ma abuuro. Fadhiyo waa la baajiyaa. Guddiyo waa fadhiyaan. Xildhibaano badan ma leh aqoon siyaasadeed. Sharciyo lama dhaqan geliyo. Go’aanno waaweyn waxaa lagu gaaraa dibadda.

Baarlamaanku wuu jiraa. Laakiin ma xukumo. Waxaa la soo celin karaa haddii beeluhu doortaan dad karti leh, waxbartay, oo masuul ah.

Gobolka iyo Madax-bannaanida

Naqshadda federaalka waxay raacdaa danaha amniga gobolka. Itoobiya waxay raadisaa saameyn xuduudeed. Dalalka Khaliijku waxay diiradda saaraan dekedaha. Heshiisyadan badankood lagama ansixiyo Baarlamaanka. Amniga waa la kireeyay. Madax-bannaaniduna sidoo kale.

Kalsoonida Shacabka oo Duntay

Dadku ma quustaan sababo qabiil keliya awgood. Waxay quusteen sababtoo ah hay’aduhu uma jawaabaan. Marka awooddu bannaanka taal, ka-qaybgalka wuu macno beelaa.

Qiimaha Burburinta Inta Hadhay

Inkasta oo uu liito, Baarlamaanku waa hay’ad qaran oo mideysa. Haddii la burburiyo, ku-tiirsanaan baa sii kordheysa. Kala go’ baa dardargelaya. Dhisiddiisu waxay qaadatay tobannaan sano. Burburintiisu waa sahlan. Soo celintiisuna waa adag. Soo Ceshashada Awoodda Siyaasadeed

Dhibaatada Soomaaliya ma aha mid dastuur oo keliya. Waa mid aqooneed.

Yaa qeexa xaqiiqda?
Yaa dejinaya xeerarka?
Yaa go’aamiya waxa suurtagal ah?

Muddo dheer, jawaabaha waxaa bixiyay dad dibadda jooga. Soo celinta madax-bannaanidu waxay u baahan tahay:

Baarlamaan shaqeeya.
Federaal bulsho matala.
Diblomaasiyad qaran u adeegta.
Hoggaan taariikh yaqaan.

Xaaladda maanta ma aha dhammaad. Waa digniin. Quruumaha ku wareejiya maskaxdooda siyaasadeed, waxay waayaan mustaqbalkooda. Doorashadu way taagan tahay: dawlad dib u hanasho. Ama hoos u dhac sii maamul. Soomaaliya kama yara hammi. Waxay ka yar tahay xusuus hay’adeed. Guul-darrooyin badan ma aha shar. Waa hilmaam.

Si loo xukumo, loona dhiso hay’ado, siyaasiyiintu waa inay ku noqdaan mabda’ii asaasiga ahaa. Machadka Somali School of Government (somsog.org) wuxuu u taagan yahay arrintan: dib-u-barid, sixid, iyo anshaxeyn fikirka dowladnimo. Dib-u-dhiska Soomaaliya laguma gaari doono hal-ku-dhegyo ama shirar.

Waxa lagu gaari doonaa marka kuwa talada haya ay xusuustaan waxa maamul dhab ah yahay.

Faallooyin iyo talooyin waa la soo dhoweynayaa.