5taydii daqiiqo ee aqoon isweysarsiga. Usbuuca 10aad ee 2026

Doorashadan soo socota ee Soomaaliya mar dambe ma aha oo kaliya cidda guulaysata. Waxay ku saabsan tahay in xeerarku weli macno leeyihiin iyo in kale.

Iyadoo Soomaaliya u sii dhowaanayso wareeg doorasho kale, arrintu way is beddeshay. Qoraalkaygii Usbuuca 9aad, waxaan ku soo bandhigay saddex waddo oo suuragal ah oo mustaqbalka dhow laga filan karo. Waxaan u daayay meel rajo yar oo taxaddar leh. Waxaan rumaysnaa in waayo-aragnimada, cadaadiska bulshada, iyo dareenka mas’uuliyadda ay hoggaamiyeyaasha ku riixi karaan hannaan doorasho oo la isku halayn karo.

Waxa tan iyo markaas dhacay ayaa muujinaya wax ka duwan.

Qaar ka mid ah Dowlad-goboleedyada Federaalka ayaa hore u dhaafay muddadii sharciyeysnayd ee xil hayntooda. Halkii ay si hufan u cusboonaysiin lahaayeen sharciyadooda, waxay kordhiyeen muddadooda iyagoo adeegsanaya habab aan caddayn iyo xeelado siyaasadeed. Tallaabooyinkan waxaa loo soo bandhigaa inay lama huraan yihiin. Laakiin dhab ahaantii waxay ku saabsan yihiin sii joogista kursiga. Waxa ka sii walaac badan ayaa ah in dhaqankan uu sii faafayo. Waxa ka bilaabmay heer dowlad-goboleed ayaa hadda caadi ka noqonaya nidaamka oo dhan, iyadoo ay muuqdaan calaamado muujinaya in heer federaal lagu dayanayo.

Tani ma aha oo kaliya dib u dhac. Waa burbur tartiib tartiib ah. Marka xeerarku noqdaan kuwo dabacsan, kalsoonidu way luntaa. Hay’aduhu waxay lumiyaan sumcaddooda. Fikradda nidaam ku dhisan xeerar ayaa bilaabaysa inay daciifto.

Saddexdii suurtagal ee aan hore u sheegay weli way taagan yihiin. Laakiin miisaankii ayaa is beddelay. Waddadii aan rajaynaynay inaan laga fogeeyo ayaa hadda u muuqata tan ugu badan ee dhici karta. Taas oo ah in muddooyinka la kala bixiyo, jadwalka la gorgortamo, sharciyadana lagu beddelo ku habboonaansho.

Tani ma aha wax qasab ah. Soomaaliya hore ayay marar badan u sixday jihadeeda. Laakiin waxa hadda loo baahan yahay ma aha xeelado iyo tabooyin siyaasadeed. Waxa loo baahan yahay waa caddayn iyo mas’uuliyad. Xeerarku hore ayay u jiraan. Dhibaatadu waa in la raaco marka ay ku habboon tahay, lana iska indho tiro marka aanay ku habboonayn.

Weli waxaan haystaa rajo yar. Ma aha rajo indho la’. Laakiin waa aaminsanaan ah in cawaaqibta waddadan hadda si cad u muuqato, taas oo ku filan inay hoggaamiyeyaasha ku qasbeyso inay dib uga fikiraan. Ikhtiyaarradu waa la ogyahay. Mas’uuliyaddu waa cadahay. Waxa hadhay waa go’aan. Waa in caqli, miyir, iyo xikmad ay ka hor yimaadaan xalal ku meel gaar ah oo isu rogi kara caado joogto ah.

Laga bilaabo Tolstoy ilaa Muqdisho. Sababta fikradaha waaweyn ay uga macno badan yihiin hoggaamiyeyaasha waaweyn

Si aan u fahamno sababta qaabkan uu marar badan u soo noqnoqdo, waa inaan ka tallaabnaa siyaasadda oo aan eegnaa sida nidaamyadu dhab ahaantii u shaqeeyaan.

Qoraalkii usbuucii hore, waxaan si kooban u xusay buugga War and Peace. Waxay ahayd hadal kooban. Laakiin waa mid mudan in dib loo eego. Ma aha oo keliya suugaan ahaan, balse sidii hab fikir.

Leo Tolstoy wuxuu ku dooday in taariikhda aanay wadin shaqsiyaad awood leh. Waxay ka dhalataa ficillo yaryar oo badan oo isku mar dhacaya. Marka Soomaaliya sidan loo eego, arrimuhu way caddaanayaan. Hal hoggaamiye ma xukumo wax walba. Natiijooyinku waxay ka yimaadaan gorgortan joogto ah oo u dhexeeya qabiillo, siyaasiyiin, ganacsato, iyo saameyn dibadeed.

Taasi waa sababta xalalka siyaasadeed ee fudud ay marar badan u fashilmaan. Waxay u malaynayaan in la xakameyn karo wax aan si dhab ah loo xakameyn karin.

Waxaan bilaabay qayb yar oo ku jirta qoraalladayda usbuucle ah, sida ku xusan muuqaalka la socda qoraalkan, halkaas oo aan ku soo qaato fikrado ka imanaya buugaag iyo cilmi-baaris si aan u fahmo waxa hadda dhacaya. Qayb ka mid ah arrintaas, waxaan dhowaan ka qayb qaatay buug weyn oo cilmiyeed oo la yiraahdo Research Handbook on FinTech, oo ay tifaftireen Dimitrios Salampasis iyo Patrick Schueffel. Buuggu wuxuu isku keenaa aragtiyo caalami ah oo ku saabsan sida nidaamyada maaliyadeed isu beddelaan. Fariintiisu waa mid fudud. Nidaamyada adag ma raacaan qorshayaal toosan. Waxay ku koraan cadaadis, la qabsasho, iyo natiijooyin aan la filayn.

Taasi waa si dhab ah waxa ka dhacaya Soomaaliya.

Cutubkayga, waxaan ku falanqeeyay sida Soomaaliya ay u noqotay mid ka mid ah bulshooyinka ugu horumarsan ee mobile money-ga adduunka iyadoo aan lahayn nidaam bangi oo xooggan. Mobile money-gu wuu shaqeeyay sababtoo ah wuxuu ahaa mid waxtar leh, lagu kalsoonaan karo, kuna dhisan baahida dadka. Wuxuu xaliyay dhibaatooyin dhab ah. Laakiin wuxuu sidoo kale abuuray xaalad cusub. Kooxo yar oo awood leh ayaa hadda gacanta ku haya dhaqdhaqaaqa maaliyadeed ee maalinlaha ah ee inta badan dadka Soomaaliyeed.

Tani waa caqabadda xigta.

Ujeeddadu ma aha in la burburiyo waxa shaqaynaya. Waa in la hagaajiyo. Waxaan aaminsanahay in marxaladda xigta ay tahay in la yareeyo ku tiirsanaanta shirkado yar oo awood badan. Teknolojiyadda blockchain, haddii si xikmad leh loo adeegsado, waxay ka caawin kartaa in la kala furo awoodda, la kordhiyo hufnaanta, lana siiyo dadka lahaansho dhab ah oo ku saabsan lacagtooda.

Isbeddelku waa mid fudud marka la eego fikradda. In laga guuro helitaan oo keliya, loona gudbo lahaansho dhab ah. In laga guuro ka mid noqoshada nidaam qof kale leeyahay, loona gudbo nidaam dadka u gaar ah.

Waxaa laga yaabaa in tani ay tahay faa’iidada ugu weyn ee dib loogu noqdo buugaagta. Waxay naga dhigaan inaan gaabisno. Waxay nagu qasbaan inaan si qoto dheer u fikirno. Mararka qaarna waxay si ka fiican cinwaannada wararka u sharxaan waxa maanta socda.

Soomaaliya fikrado ma ka yara. Waxa ka maqan waa nidaam iyo adkeysi lagu hirgeliyo. Fursadda wax lagu sixi karo weli way furan tahay. Laakiin weligeed ma furnaan doonto.

Faallooyinka iyo talooyinka mar walba waa la soo dhawaynayaa. La soco qoraalka Usbuuca 11aad dhawaan. Waxaan ku jiraa hab dib u qabasho.