Ma jiri karaa hoggaan aan ku dhisnayn kalsooni? Ma sii jiri karaa kalsooni aan ku dhisnayn hoggaan leh mabda’ iyo anshax?

Muuqaalka siyaasadeed ee Soomaaliya, kala duwanaanta u dhaxaysa shaki (mistrust) iyo kalsooni darro (distrust) ma aha mid aqooneed oo keliya. Waa arrin qaab-dhismeed ah. Shakigu waa taxaddar iyo hubanti la’aan ka jirta hay’adaha da’da yar iyo kuwa jilicsan. Waxa uu ka dhashaa xog yari iyo caddeymo kooban. Marka si xikmad leh loo maareeyo, waxa uu isu beddeli karaa sharciyad iyo kalsooni iyadoo loo marayo joogteyn, daahfurnaan, iyo waxqabad.

Kalsooni darradu, se, waa shaki ku dhisan nidaam. Waa rumaysnaanta joogtada ah in hoggaamiyayaashu khiyaamayn doonaan, takoori doonaan, ama ballan jebin doonaan. Waxa ay ka dhalataa guuldarrooyin isdaba joog ah, heshiisyo jabay, iyo isla xisaabtan la’aan.

Khilaafka Federaalka iyo Dawladda Dhexe

Khilaafkii dhawaan dhex maray laba dowlad-goboleed iyo dawladda dhexe ee Soomaaliya ayaa si cad u muujinaya isbeddelkan. Guddoomiyeyaashu maanta waxay Muqdisho u yimaadaan iyagoo wata ciidan hubeysan. Ma yimaadaan iyagoo ah wada-hawlgalayaal maamul. Waxay yimaadaan iyagoo ah kuwo is-aragaya cadow suurtagal ah.

Wadahadal siyaasadeed waxaa beddelay muuqaallo amni. Wadatashi dastuur (eeg tixraaca hoose) waxaa beddelay xisaab xeeladaysan. Tani ma aha shaki sugaya xaqiijin. Waa kalsooni darro qoto dheer oo waayo-aragnimo ku dhisan.

Saamaynta Kalsooni La’aanta

Deegaanka noocan ah, siyaasadda waxay noqotaa mid labaad. Wadahadalku wuu burburaa. Awoodduna macnaheeda way lumiyaa. Dib u dhiska kalsoonidu waxa uu u baahan yahay go’itaan cad oo laga baxo dhaqammadii hore, iyo hoggaan ku dhisan anshax, daacadnimo, iyo isla xisaabtan. Haddii taas la waayo, maamulku wuxuu ahaan doonaa mid hubaysan, walwalsan, oo aan xasilloonayn.

Kalsoonida Sida Raasamaal Siyaasadeed

Muwaadiniin badan oo Soomaaliyeed oo ku nool qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada ayaa ka shakisan dawladahooda sababo la xiriira khiyaano, musuq, iyo ballamo la jabiyay. Kalsooni darradan way adag tahay in dib loo saxo. Waxay ku salaysan tahay waayo-aragnimo, ma aha hubanti la’aan.

Dadkaasi waxay filayeen hoggaan caqli leh oo wax ka qaban lahaa shakiga bilowga ah. Balse hoggaankoodu wuu sugay ilaa ay kalsooni darradu noqotay mid joogto ah. Tani kaligeed ayaa sharxaysa curyaannimada maamul ee Soomaaliya.

Kalsoonida iyo Diimaha iyo Falsafadda

Kalsoonidu waa lacagta qarsoon ee hoggaaminta. Waa mid jilicsan. Diimaha iyo falsafaduhuna waxay ku xoojiyaan muhiimaddeeda.

Qur’aanku wuxuu amrayaa in amaanada la gudbiyo (4:58).
Baybalku wuxuu leeyahay: “Kan ku socda daacadnimo, si nabad ah ayuu u socdaa.”
Confucius wuxuu kalsoonida ka hormariyay cunnada iyo ciidanka.
Ibn Khaldun wuxuu ku xiray wadajirka bulshada kalsooni iyo iimaan wadaag.
Hannah Arendt waxay ka digtay awood aan sharciyad lahayn.

Dhammaan ilbaxnimooyinku waxay isku raaceen hal arrin. Kalsoonidu waa tiirka nidaamka.

Kalsoonidu Waa Mid Nugul

Kalsoonidu waxay ku timaadaa doon gaabis ah. Waxayna ku baxdaa diyaarad xawaare sare leh. Hoggaamiyayaasha fahma arrintan waxay muujiyaan xakamayn, daahfurnaan, iyo geesinimo anshaxeed. Kuwa iska indhatira waxay ogaadaan in awood aan kalsooni lahayn ay tahay buuq kaliya.

Imtixaanka Hoggaaminta

Yaa Mudan in La Rumeeyo?

Hoggaamiyeyaasha Soomaaliyeed wali ma helin kalsoonida dadweynaha. Tani waa dhibaato caadi ka ah nidaamyada jilicsan. Haddii si sax ah loo maareeyo, shakigu wuxuu isu beddeli karaa sharciyad. Laakiin fashilka hadda jira wuxuu wiiqayaa awoodda siyaasadeed ee dalka.

Hoggaanka iyo Isku Soo Noqnoqoshada Khaladaadka

Muuqaalka laba guddoomiye oo Muqdisho yimid iyagoo wata ciidan culus ma aha calaamad xoog. Waa caddeyn fashil. Waxay keenaysaa su’aal muhiim ah. Yaa hoggaamiyayaashan ah? Maxay mar walba u celcelinayaan xeelado isku mid ah iyagoo filaya natiijooyin cusub?

Albert Einstein wuxuu yiri: “Waalli waa inaad isla wax marar badan samayso adigoo filaya natiijooyin kala duwan.”

Hoggaanka Soomaaliya wuxuu u muuqdaa mid ku xayiran wareeggan.

Cudur Joogto Noqday

Tani mar dambe ma aha hubanti la’aan ku meel gaar ah. Waa cillad caadi noqotay. Ergada hubaysan ayaa beddeshay wada-hadal. Federaalka wuxuu noqday goob dagaal, halkii uu ahaan lahaa hannaan wada-shaqayn.

Raalligelin Deggan

Waxaan qoraalkan u soo bandhigayaa anigoo leh is-hoosaysiin iyo raalligelin. Waa mid shaqsi ah. Laakiin waxa uu xambaarsan yahay cashar muwaadinimo oo hoggaanka maanta u baahan yahay.

Anigoo arday hoose ah, waxaan ku barannay casharro muwaadinimo nidaam waxbarasho oo aad u tayo sareeyay. Taasi waxay igu dhiirrigelisay inaan barto sharciga caalamiga ah, kana shaqeeyo arrimaha dastuurka.

Sidaas ayaa ku dhalatay barnaamijka Somali School of Government (somsog.org).

Sheekadii Carruurta

Sheekadan waxa naloo isticmaali jiray barashada fikirka iyo doodda.

Dameer ayaa shabeel ku yiri: “Cawska waa buluug.”
Shabeelkii yiri: “Maya, waa cagaar.”

Waxay u tageen libaaxa.

Libaaxii wuxuu yiri: “Haa, waa buluug.”

Shabeelkii waa la ciqaabay.

Markii dambe libaaxii wuxuu yiri: “Waayo caqliga badan ma murmo doqon.”

Casharku waa cad yahay. Doodda aan xaqiiqo ku dhisnayn waa khasaaro waqti.

Gunaanad Rajo Leh

Soomaaliya waxay ka guurtay shaki una gudubtay kalsooni darro. Laakiin tani ma aha mid aan laga soo noqon karin. Dib u soo kabasho waa suurtagal.

Dooddu ma khasab maaha inay beddesho maamul. Amnigu ma khasab maaha inuu aamusiiyo wada-hadal. Calaamado madhanna ma khasab maaha inay beddelaan nuxur.

Hoggaanku ma aha qaylo. Waa edeb. Waa xakameyn. Waa masuuliyad.

Haddii hoggaan edeb leh, anshax leh, iyo isla xisaabtan leh la helo, kalsoonida waa la soo celin karaa. Dhaqanka siyaasadeed wuu kori karaa. Qarankuna wuu soo kaban karaa.

Anigu waan rajo weynahay. Ma aha nacasnimo darteed. Waa rumaysnaanta in bulsho kasta oo si daacad ah u eegta khaladaadkeeda ay mar walba awood u leedahay dib u dhalasho.

Waxaan abaabulay oo fududeeyay shirar ku saabsan dastuurka iyo wada-hadallo bulsho oo ka dhacay Melbourne iyo guud ahaan Australia, anigoo ujeedkaygu ahaa si cad in aan taageero u fidiyo Soomaaliya si ay uga gudubto qabyada dastuur ee kala daadsan una gaarto qaab midaysan, macquul ah, oo shaqayn kara, kana mid ah heerarka u dambeeya ee diyaarinta dastuurka.

Habkan marna looguma talagelin in lagu soo saaro “dastuur kama-dambeys ah”, maadaama dastuuradu, dabeecad ahaan, ay had iyo jeer yihiin dukumiintiyo la beddeli karo oo ka tarjumaya rabitaanka shacabka. Si kastaba ha ahaatee, waa in si cad oo aan mugdi ku jirin loo sheegaa: Dastuurka Ku-meelgaarka ah ee hadda ka jira Soomaaliya weligiis laguma ansixin afti qaran. Sidaas darteed, dhinaca sharciga iyo siyaasaddaba, wuxuu weli ahaanayaa qabyad joogto ah.

Inkasta oo xaqiiqadan jirto, haddana koox ka mid ah Xildhibaannada Baarlamaanka oo la soo xulay, balse aan si toos ah loo dooran, ayaa weli ka doodaya kana difaacaya dastuurkan sidii uu u yahay mid si buuxda loo ansixiyay oo ay dadweynuhu oggolaadeen. Qalloocintani waxay dhaawacaysaa sharciyadda dastuurka, waxay wiiqaysaa kalsoonida muwaadiniinta, waxayna sii adkaynaysaa tabar-darrida hay’adaha.

Dhammaan Soomaalidu waa in ay aqoonsadaan xaqiiqadan haddii la rabo in dib-u-habayn dastuur oo dhab ah oo macno leh ay hirgasho.

University of Melbourne. (2018). Constitution making and implementation in Somalia.
https://law.unimelb.edu.au/constitutional-transformations/projects/completed-projects/constitution-making-somalia-project

SBS Somali. (2018). Prof Cheryl Saunders interview on Somali constitution forum.
https://www.sbs.com.au/language/somali/so/podcast-episode/prof-cheryl-saunders-interview-on-somali-constitution-forum/tbgksk2v1

Ibrahim, M. (2018). Melbourne Uni Law School one-day forum on Somali… LinkedIn.
https://www.linkedin.com/pulse/melbourne-uni-law-school-one-day-forum-somali-mohamed-ibrahim

Ibrahim, M. (2020). Is federalism the right fit for Somalia? Substack.
https://somalia.substack.com/p/is-federalism-the-right-fit-for-somalia

Internet Society Somalia. (n.d.). ICT update.
https://som-isoc.org/ict-update/

Internet Society Somalia. (n.d.). Somali Week in Australia.
https://som-isoc.org/news-events/page/10/?et_blog=

Qorista MI’s 5 Minutes of Fame toddobaad kasta ma aha hawl is-xayeysiin ah. Laguma wado raadinta “likes”, taageerayaal, gambaleello, ama is-diiwaangelin. Waxaa dhiirrigeliya wax ka culus kana adag: ballan-qaad joogto ah oo ku saabsan wada-hadal daacad ah oo dhex mara Soomaalida isku fikirka ah ee si dhab ah uga go’an dib-u-dhiska dalkooda. Qoraal walba waa isku day ah in si fagaare ah loo fikiro, loo wajaho su’aalo adag, loona diido raaxada jawaabaha fudud. Dadaalkan wuxuu i xusuusinayaa buugga Albert Camus ee The Myth of Sisyphus, halkaas oo Sisyphus lagu xukumo inuu dhagax buur kor u riixo, balse uu mar kasta hoos ugu soo laabto. Looma arko inuu fashilmay, balse waa astaan sharaf iyo adkaysi leh. Wuxuu mar walba hiigsadaa meel sare. Halkaas ayuu macnaha ka helaa. Sidaas darteed, inkasta oo daal, shaki, iyo soo noqnoqosho jirto, waa tan Todobaadka 5-aad ee 2026. Ma aha sheegasho hubanti ah, balse waa isku day kale oo daacad ah oo wada-fikir, is-milicsi, iyo horumar wadajir ah.

Muddo sanado ah, Baarlamaanka Soomaaliya waxaa lagu tilmaami jiray “mid jilicsan”, “ku-meel-gaar ah”, ama “hawl socota”. Tilmaamahan waa sax. Laakiin waa dhammaystir la’aan. Waxa maanta muuqda ma aha oo keliya shaqo-xumo hay’adeed. Waa natiijada la filan karo ee nidaam dowladeed lagu dhisay dano dibadeed, heshiisyo siyaasadeed oo gaaban, iyo dayacaad ay muujiyeen hoggaamiyeyaasha sare. Curyaannimada maanta haysata Baarlamaanka ma aha shil. Waxay ka tarjumaysaa khiyaano dhismeed oo ku dhex jirta tijaabada federaalka Soomaaliya.

Laga Soo Bilaabo Burbur ilaa Dhisid Dawladeed

Kadib burburkii dowladdii dhexe 1991, faragelinta caalamiga ah waxay diiradda saartay gargaar iyo xakamayn bani’aadamnimo, halkii ay ka ahaan lahayd dib-u-dhis siyaasadeed. Faragelinnadii hore ee Qaramada Midoobay waxay Soomaaliya u arkeen dhibaato amni iyo gargaar.

Go’aankii 751 (1992) ee lagu dhisay UNOSOM wuxuu adkeeyay maamul dibadeed. Dhismihii dowladeed ee xigay 2000-meeyadii wuxuu raacay isla qaabkii: marka hore naqshad, kadib oggolaansho. Hay’adaha waxaa lagu dhisay shirar, heshiisyo, iyo deeq-bixiyeyaal, iyagoo ka go’an sharciyadda gudaha.

Juqraafiyadda Khiyaanada

Arrin yar oo si furan loo hadlo: dhammaan dowlad-goboleedyada waaweyn waxay leeyihiin marin badeed. Dhammaantoodna waxay xuduud la wadaagaan Itoobiya. Tani ma aha shil. Waa qorshe juqraafiyeed, ma aha xaqiiqo bulsho. Waxay fududeyneysaa xakamaynta dekedaha, ganacsiga, amniga, iyo xuduudaha. Waxay kala jabisaa madax-bannaanida si loo maamuli karo. Federaalka Soomaaliya waxaa lagu saleeyay marin iyo dan. Ma aha aqoonsi bulsho.

Sida Hoggaamiyeyaasha Loo Khiyaameeyay

Intii lagu jiray shirarkii Carta, Mbagathi, Jabuuti, iyo Muqdisho, wada-hadalladu waxay ku socdeen qaabab dibadeed si loo helo aqoonsi iyo taageero dhaqaale. Wakhtigaas, waxaa loo arkayay tallaabooyin lama huraan ah.

Deeq-bixiyeyaasha reer galbeedka, dalalka Khaliijka, iyo kuwa gobolka waxay wada shaqeeyeen si loo xasiliyo Soomaaliya. Ujeeddadu waxay ahayd xasillooni degdeg ah, xitaa haddii ay waxyeello u geysato madaxbannaanida mustaqbalka.

Qaabkan wuxuu keenay nidaam aad u kala daadsan. Laakiin sidoo kale wuxuu badbaadiyay midnimada qaranka xilli jilicsan. Maanta, fursad ayaa jirta in laga gudbo ku-tiirsanaantaas.

Federaal La’aan Federaal

Federaal dhab ah wuxuu u baahan yahay dhaqaale madax-bannaan, dastuur cad, maxkamado xor ah, iyo hay’ado wada-shaqeyn. Soomaaliya ma laha. Waxa jira kala-go’ maamul. Ma jiro awood fulin. Murannada laguma xalliyo maxkamado, balse safaarado iyo hoteello. Waa federaal muuqaal ahaan ah. Ku-tiirsan dhab ahaan.

Baarlamaanka: Meel Maamul ilaa Meel Bandhig

Taariikh ahaan, siyaasadda Soomaaliya waxay qiimeyn jirtay wada-tashi. Maanta, Baarlamaanku wuu jilaa sharciyad. Ma abuuro. Fadhiyo waa la baajiyaa. Guddiyo waa fadhiyaan. Xildhibaano badan ma leh aqoon siyaasadeed. Sharciyo lama dhaqan geliyo. Go’aanno waaweyn waxaa lagu gaaraa dibadda.

Baarlamaanku wuu jiraa. Laakiin ma xukumo. Waxaa la soo celin karaa haddii beeluhu doortaan dad karti leh, waxbartay, oo masuul ah.

Gobolka iyo Madax-bannaanida

Naqshadda federaalka waxay raacdaa danaha amniga gobolka. Itoobiya waxay raadisaa saameyn xuduudeed. Dalalka Khaliijku waxay diiradda saaraan dekedaha. Heshiisyadan badankood lagama ansixiyo Baarlamaanka. Amniga waa la kireeyay. Madax-bannaaniduna sidoo kale.

Kalsoonida Shacabka oo Duntay

Dadku ma quustaan sababo qabiil keliya awgood. Waxay quusteen sababtoo ah hay’aduhu uma jawaabaan. Marka awooddu bannaanka taal, ka-qaybgalka wuu macno beelaa.

Qiimaha Burburinta Inta Hadhay

Inkasta oo uu liito, Baarlamaanku waa hay’ad qaran oo mideysa. Haddii la burburiyo, ku-tiirsanaan baa sii kordheysa. Kala go’ baa dardargelaya. Dhisiddiisu waxay qaadatay tobannaan sano. Burburintiisu waa sahlan. Soo celintiisuna waa adag. Soo Ceshashada Awoodda Siyaasadeed

Dhibaatada Soomaaliya ma aha mid dastuur oo keliya. Waa mid aqooneed.

Yaa qeexa xaqiiqda?
Yaa dejinaya xeerarka?
Yaa go’aamiya waxa suurtagal ah?

Muddo dheer, jawaabaha waxaa bixiyay dad dibadda jooga. Soo celinta madax-bannaanidu waxay u baahan tahay:

Baarlamaan shaqeeya.
Federaal bulsho matala.
Diblomaasiyad qaran u adeegta.
Hoggaan taariikh yaqaan.

Xaaladda maanta ma aha dhammaad. Waa digniin. Quruumaha ku wareejiya maskaxdooda siyaasadeed, waxay waayaan mustaqbalkooda. Doorashadu way taagan tahay: dawlad dib u hanasho. Ama hoos u dhac sii maamul. Soomaaliya kama yara hammi. Waxay ka yar tahay xusuus hay’adeed. Guul-darrooyin badan ma aha shar. Waa hilmaam.

Si loo xukumo, loona dhiso hay’ado, siyaasiyiintu waa inay ku noqdaan mabda’ii asaasiga ahaa. Machadka Somali School of Government (somsog.org) wuxuu u taagan yahay arrintan: dib-u-barid, sixid, iyo anshaxeyn fikirka dowladnimo. Dib-u-dhiska Soomaaliya laguma gaari doono hal-ku-dhegyo ama shirar.

Waxa lagu gaari doonaa marka kuwa talada haya ay xusuustaan waxa maamul dhab ah yahay.

Faallooyin iyo talooyin waa la soo dhoweynayaa.

Asbucii la soo dhaafay, taxanahan waxa uu si qoto dheer u falanqeeyey lacagta moobilka (MM), dollarisation-ka, sicir-bararka, iyo saamaynta ay ku leeyihiin badbaadada nolol-maalmeedka dadka Soomaaliyeed. Waxaannu aragnay sida, inkasta oo hay’adaha dawladdu muddo dheer ahaayeen kuwo tabar-darro ah, haddana nidaamyada maaliyadeed ay u horumareen kaabayaal aad u hufan, la isku halayn karo, isla markaana si ballaadhan loo heli karo. Wareejinta lacagaha moobilka way shaqeeyaan. Xawaaladaha way yimaadaan. Qiimayaashu, in kasta oo ay culus yihiin, haddana waa la arki karaa waana la saadaalin karaa. Nolosha dhaqaale ahaan, waxa jira nidaam iyo kala dambayn.

Toddobaadkii afraad ee MI’s 5 Minutes of Fame, diiradda waxa laga wareejiyey lacagta loona wareejiyey awoodda. Waxa la is waydiinayaa sida qulqulka lacagaha loo nidaamiyo, loo kormeero, loona xakameeyo hay’adaha Soomaaliyeed iyo kuwa dibadda, iyo sababta ay heerarkaas daahfurnaanta, isla-xisaabtanka, iyo wada-shaqayntu uga maqan yihiin maamulka siyaasadeed.

Kala-duwanaanshahan ma aha mid iska yimid. Waxa uu ka tarjumayaa dhaqaale-siyaasadeed qoto dheer oo suuqyada loo oggolaaday inay iskood isu habeeyaan, halka hay’adaha dawladdu ay sii ahaadaan kuwo daciif ah, kala jajaban, oo ku dhisan shaqsiyaad. Muwaadiniintu waxay si kalsooni leh u adeegsadaan boorsooyinkooda dijitaalka ah, balse waxay la kulmaan sharciyo, siyaasado, iyo go’aanno hoggaamineed oo is khilaafsan, mugdi ah, isla markaana aan si dhab ah loo dhaqan gelin. Qaab-dhismeedka maaliyadeed iyo kan siyaasadeed ee Soomaaliya badankood waxay u shaqeeyaan si aan daahfurnayn.

Hoos-u-dhaca hay’adaha waxa sii xoojiya dhaqanka anshax ahaan khaldan ee koox yar oo xildhibaano ah oo si muuqata u dhaawaca kalsoonida dadweynaha. Iyaga oo ku dhaqmaya dano gaar ah, kala-qaybin, iyo ixtiraam darro dastuurka ah, waxay siyaasadda qaranka u beddeleen masrax dan-shaqsiyeed. Dabeecaddani waxay muujinaysaa dal lagu maamulo dareen degdeg ah halkii laga maamuli lahaa mabda’ iyo sharci.

Nolosha siyaasadeed, waxa si joogto ah uga jirta hubanti la’aan.

Kala duwanaanshahan wuxuu abuuraa waxa loo yaqaan “casriyeyn kaabayaal ah oo aan lahayn casriyeyn hay’adeed”: nidaamyo maaliyadeed oo xawaare sare leh oo la socda maamul tabar-daran. Haddii MM ay keeni karto kalsooni iyada oo aan jirin hay’ad dawlad oo shaqaynaysa, maxay dawladdu ku fashilantay inay bixiso – sababtuna maxay tahay?

Davos iyo Xaqiiqada Soomaaliya

Qoraal hore, waxaan kaga hadlay shirarka Davos iyo kulamada Madasha Dhaqaalaha Adduunka. Soomaaliya gudaheeda, lacagtu si dhakhso leh ayey u socotaa, halka siyaasadda ay si tartiib ah u dhaqaaqdo.

Kacaanka lacagta moobilka ee Soomaaliya wuxuu muujinayaa sida dalalka hay’adaha daciifka ah leh ay kaabayaal gaar loo leeyahay u noqon karaan kuwo leh awood u eg tan dawladnimo. Farqiga xawaaraha u dhexeeya nidaamyada gaarka ah iyo nidaamka dawliga ah wuxuu abuuraa qallooc siyaasadeed iyo ku-tiirsanaan, xitaa iyada oo aan musuqmaasuq muuqda jirin.

Weedha ah “Soomaaliya lacagtu way degdegtaa, siyaasadduna way gaabis tahay” waxay muujinaysaa is-dheellitir la’aanta u dhexeysa nidaamyada gaarka ah ee wax-ku-oolka ah iyo hay’adaha dawliga ah ee daciifka ah. Dhaqdhaqaaqa maaliyadeed mar walba wuu ka horreeyaa horumarka hay’adaha.

Hay’adaha caalamiga ah sida Federal Reserve, Bangiga Isku-xirka Dhexe (BIS), iyo IMF waxay ku adkeeyaan in xasilloonidu ku xirantahay ka madax-bannaanida dano gaar ah. Soomaaliya gudaheeda, halka in ka badan 70% dadka waaweyni ay isticmaalaan lacagta moobilka, shirkadaha isgaarsiinta ayaa noqday adeegyo qaran oo dhab ah, kana dheereeya awoodda dawladdu.

Ku-tiirsanaantani ma aha mid u baahan musuqmaasuq si ay u dhaawacdo maamulka. Waxay ku shaqaysaa baahi iyo ku-xirnaan. Mushaharka shaqaalaha dawladda, gargaarka, canshuurta, iyo qandaraasyada waxay si isa soo taraysa ugu tiirsan yihiin nidaamyo gaar loo leeyahay.

Marka nidaamyada maaliyadeed ay ka awood bataan hay’adaha kormeerka, waxay helaan awood u dhow midda dawladnimo. Suuqyadu waxay bilaabaan inay beddelaan doorkii sharciyada.

Maamul Ku Salaysan Nolol-Maalmeedka

Maamulka Soomaaliya maanta waxa uu si isa soo taraysa ugu shaqeeyaa kaabayaal nolol-maalmeed halkii uu ka ahaan lahaa nidaam dawli ah oo mideysan. Nidaamyada MM iyo isgaarsiintu waxay xakameeyaan ganacsiga, xawaaladaha, iyo kalsoonida suuqyada. Dhab ahaantii, waxay qabtaan shaqooyin dawladnimo.

Awoodda laguma fuliyo sharci iyo ciqaab, balse waxa lagu maamulaa xeerar shirkadeed iyo nidaamyo teknooloji ah. Muwaadiniintu waxay u hoggaansamaan nidaamkan maadaama ay ku tiirsan yihiin.

Tani waxay ka tarjumaysaa isbeddel guud oo ka jira dalalka burburka kasoo kabanaya, halkaas oo suuqyadu beddelaan hay’adihii dawliga ahaa. Inkasta oo tani keentay adkaysi dhaqaale, haddana waxay dhalisaa su’aalo waaweyn oo ku saabsan madaxbannaanida iyo isla-xisaabtanka.

Maxay Dadku U Aaminaan MM In Ka Badan Siyaasadda?

Sababta ugu weyn waa waxqabad. Kalsoonidu kama dhalato hadal, ee waxay ka dhalataa waxqabad joogto ah.

In kasta oo MM ay kasbatay kalsooni, haddana tani macnaheedu ma aha inay ka go’an tahay horumar qaran. Shirkadahaasi waa kuwo faa’iido raadin ah. Waxay mudnaanta siinayaan suuq-qabsasho, macaamiil xajin, iyo macaamil degdeg ah, halkii ay ka taageeri lahaayeen dhismaha hay’adaha.

Douglass North, Francis Fukuyama, iyo Hernando de Soto dhammaantood waxay carrabka ku adkeeyeen in horumar waara u baahan yahay hay’ado adag, sharciyo la ixtiraamo, iyo maamul awood leh. Soomaaliya, nidaamyada gaarka ahi waxay xoojiyaan nolol-maalmeedka, balse waxay wiiqaan awoodda dawladnimo.

Baarlamaanka: Xidhiidhka Maqan

Shaqadayada joogtada ah ee Somali School of Government (somsog.org), aniga iyo Steve Liddle waxaan ku diyaarinay toban cashar oo lagu fahamsiinayo Soomaalida in dawladnimadu tahay hay’ad, ee aysan ahayn masrax.

Doorashada xildhibaannada maxalliga ah ee ku salaysan odayaal qabiil, iyada oo aan jirin sharci iyo daahfurnaan, waa fashil hay’adeed weyn. Waxay wiiqaysaa sharafta baarlamaanka. Waa arrin aan la aqbali karin.

Baarlamaanka waa inuu noqdaa hay’adda nidaamisa awoodda sida bangiyadu u nidaamiyaan lacagta. Hase yeeshee, wuu ku fashilmay.

Xeerarka Lacagta, Xeerarka Awoodda

Su’aasha ugu dambaysa waa: haddii lacagtu u hoggaansanto xeerar, maxay awooddu uga baxsan tahay?

Maalin kasta, Soomaalidu waxay u hoggaansamaan nidaamyo maaliyadeed oo adag. Siyaasadda gudaheeda, xeerarkaas way burburaan.

Ilaa awoodda lagu maamulo daahfurnaan iyo isla-xisaabtan, adkaysiga dhaqaale ee Soomaaliya ma noqon doono mid horseeda dawladnimo waarta. Dalkeennu wuxuu ahaan doonaa mid si degdeg ah u badbaada, balse si gaabis ah u horumara.

Baarlamaanku waa inuu xakameeyaa awoodda sida bangigu u xakameeyo lacagta. Fashilkiisu waa mid anshaxeed iyo hay’adeed. Cawaaqibtiisuna waa weyn tahay.

Sida aan bangi u beddeli karin xisaabtaada si aan sharci ahayn, looma oggola koox, maleeshiyo, ama quwado shisheeye inay qarsoodi ku beddelaan mustaqbalka qaranka.

Su’aasha dhabta ahi ma aha cidda hadasha, ee waa cidda go’aamisa. Iyo sababta ay dadka Soomaaliyeed uga maqanyihiin go’aamadaas.

Ku soo dhowaada MI’s 5 Minutes of Fame – Usbuuca 3 (2026). Qodobka toddobaadkan waxa lagu qoray Bariga Dhexe, balse lagu daabacay Indonesia, sababo la xiriira safarro joogto ah oo iga dhigay inaan ka shaqeeyo anigoo u kala gooshaya waqtiyo iyo goobaha kala duwan. Intii u dhexeysay albaabbada garoomada diyaaradaha iyo jadwallada is beddelaya, waxa sidoo kale dareenkayga qayb ahaan mashquuliyay buuqa caalamiga ah ee doodaha Davos.

Waxaan hore uga raalligelinayaa tayada muuqaalka. Waxa la duubay intii aan ku jiray socod qurux badan oo habeen ah agagaarka Gacanka Carabta, balse dabayshu arrin kale ayay dooratay – sidaas awgeed codka iyo caddeynta muuqaalku ma aha kuwo heerkii aan jeclaan lahaa ah. Si kastaba ha ahaatee, waxaan doonayay inaan la wadaago daqiiqaddaas oo aan sii wado joogtaynta toddobaadlaha ah, xitaa haddii wax-soo-saarku uusan dhammaystirnayn.

Kuwa doorbida nooca Af-Soomaaliga, waxa aad ka heli kartaan ayuub.org. Haddaba aan u gudubno Usbuuca 3.

Halkan waxaa lagama maarmaan ah in si kooban loo taabto dhaliil ku saabsan Davos iyo WEF. Inkasta oo ay leedahay baahin warbaahineed oo ballaaran iyo awood inta badan lagu xambaariyo doodaha ka dhaca, WEF ma aha hay’ad Qaramada Midoobay ah, mana aha urur caalami ah oo rasmi ah oo leh sharciyad dimoqraadi ah ama awood go’aan qaadasho oo waajib ah. Asal ahaan, waa madal isu keenta dad gaar ah – mid saameyn leh, si wanaagsan loo maalgeliyey, isla markaana si taxaddar leh loo xulay – halkaas oo hantida, awoodda shirkadaha, iyo siyaasiyiin la soo xulay ay ku kulmaan si ay u mideeyaan sheekooyinka, u dhistaan xiriirro, una qaabeeyaan mudnaanta. Inkasta oo ay warbaahintu si weyn u iftiimiso, WEF weli ma aha hay’ad caalami ah ama mid dimoqraadi ah, balse si isa soo taraysa u adeegsanaysa luqadda awoodda caalamiga ah iyada oo aan qaadin waajibaadkeeda.

Waxaa jira dareen aan la dafiri karin oo schadenfreude ah – qanacsanaan aan raaxo lahayn – marka la arkayo saameynta World Economic Forum (WEF) oo sii yaraanaysa; masrax muddo dheer ka badbaaday isla-xisaabtan haddana ku dhibtoonaya inuu caddeeyo muhiimaddiisa. Iyadoo Davos uu ka sii leexanayo kaalintii ahaa dhexdhexaadiye awood leh una sii wareegayo bandhig aan si buuxda u qancin, qanacsanaantaas aamusnaanta ahi waxay ka timaaddaa in la arko caalam-ku-sheegga waxqabad la’aanta ah oo luminaya kalsoonida adduun dalbanaya natiijooyin, ma aha hadallo keliya. WEF waxa wajahaya adduun aan mar dambe ku qanacsanayn wada-hadal aan ballan iyo ficil raacin.

Dhibaatadu ma aha cabbir ama muuqaal, balse waa in Davos uu u shaqeeyo wax ka yar gole isla-xisaabtan caalami ah, kana badan suuq xiriirro caalami ah: goob helitaan oo ay CEO-yo, maal-qabeenno, iyo hoggaamiyeyaal si taxaddar leh loo xulay kula falgalaan hay’ado ganacsi oo waaweyn kuwaas oo si isa soo taraysa u saameeya natiijooyinka siyaasadeed. Khatartu ma aha oo keliya elitism, balse waa caadeysiga aamusnaanta ah ee maamul ku salaysan isu-dhowaansho – halka “xalalka” dhibaatooyinka caalamiga ah lagu gorfeeyo qolal gaar ah, halka kuwa ugu saameynta badan saboolnimada, colaadaha, deymaha, iyo isbeddelka cimilada ay si nidaamsan uga maqan yihiin.

Sidaas darteed, Davos ma aha adduunka oo dhan oo shiraya – waa fasal gaar ah oo adduunka ka mid ah oo shiraya, waxaana “hoggaamin caalami ah” loogu yeeraa arrin inta badan qarinaysa cidda danaha ugu badan ka muuqdaan. Hadalkii David Hearst ee ahaa “qof walba iyo xayawaankiisii ayaa u muuqda in la casuumay” Ka daawo https://youtu.be/_czfcfm7QeU?si=UXjqefGxwH-OMvzUayaa si fiican u qabtay jawiga una soo koobay arrinta. Wuxuu ku dooday in Davos uu ka yar yahay goob go’aan-qaadasho, kana badan yahay masrax is-waafajin ah – halka awooddu isdejiso halkii ay isu dhiibi lahayd kormeer. Sidaas darteed, Davos waxaan kaga tagayaa aragtidan:

In ka badan qarni ka hor, Rainer Maria Rilke wuxuu ku boorriyey gabyaa da’yar inuu “su’aalaha la noolaado hadda” – inuu iska diido raaxada jawaabaha diyaarsan, isla markaana uu la kulmo hubanti la’aanta oo ah waddada kaliya ee daacadnimada u horseedda runta. Davos sanadkan, dareenkaas wuxuu helay muujintiisii siyaasadeed ee ugu fiiqnayd, ma ahayn hadal qurux badan ama bandhig akhlaaqeed, balse gole ay ka buuxaan hammi iyo mala-awaal dhexdiisa, faragelinta Carney ayaa ka muuqatay anshax maskaxeed oo adag – ku salaysan ma aha rajo, balse xaalado, xaddidaadyo, iyo masuuliyad (eeg tixraac). Mark Carney ma uusan hadlin sida qof ku ciyaaraya fikrado, balse sida feker-yahan ay qaabeeyeen taariikh, suuqyo, iyo hay’ado. “Waxaan si firfircoon ula tacaalnaa adduunka sida uu yahay,” ayuu yiri, “mana sugayno adduun aan jeclaan lahayn inuu jiro” – hadal ka tarjumaya ballaaran maskaxeed, bisayl istiraatiiji ah, iyo diidmo naadir ah oo ah in la isku khaldo hammi iyo falanqayn.

Gole ay isugu yimaadeen in ka badan 60 madax-dawladeed, in ka badan 400 hoggaamiye siyaasadeed, iyo ku dhowaad 830 CEO iyo guddoomiyeyaal oo ku kulmay hal-ku-dhegga A Spirit of Dialogue, tani waxay ahayd hadalkii ugu miisaanka badnaa dhinaca maskaxda. Halka qaar kale ay ka hadleen rajooyin, Carney wuxuu ka hadlay xaalado; halka qaar badani muujiyeen rajo, isagu wuxuu qeexay masuuliyad. Sidaas ayuu uusan oo keliya u soo celin Rilke, balse ugu turjumay geesinimada jiritaanka ah siyaasadda dawladnimo, isaga oo ka dhigay hoggaamiyaha ugu kalsoonida badan buurta, sababtoo ah wuu diiday inuu ka baxsado xaqiiqada.

Waxa isku xira Davos iyo Soomaaliya ma aha juqraafi, balse waa awood: cidda isu keenta, cidda qaabeysa, iyo cidda ka hartay qolalka. Isla caqliga isu-dhowaanshaha elitka ah ee qeexa maamul caalami ah oo ka dhaca Alps-ka ayaa si aamusnaan ah ugu soo noqnoqda dawladaha jilicsan, halkaas oo raasamaalku si xor ah u qulqulo balse awoodda hay’adeed ay maqantahay.

Xawilaadaha khasaaray, daaqadaha xirmay: Qaybtani waa soo koobidda laba qoraal oo hore oo sannadkan ah, kuwaas oo diiradda saaray sida burburka kanaallada lacag-dirista dhaqameed uu u muujiyey fursad ay Soomaaliya seegtay – iyo fashilka Bangiga Dhexe ee Soomaaliya ee ah inuu la falgalo bangiyada dhiggooda ah ee dalalka ay ku nool yihiin qurba-joogta. Is-dhexgalkaasi wuxuu u baahnaa diblomaasiyad sharciyeed oo joogto ah, heshiisyo laba geesood ah (MOUs) oo lala galo bangiyada dhexe ee dalalka martida loo yahay, nidaamyo kormeer wadaag ah, hubinno wadajir ah oo AML/CFT ah, iyo habab dejin lacag oo la xiriira qurba-joogta. Midkoodna si joogto ah looma hirgelin.

Burburka tartiib-tartiibka ah ee shirkadaha xawilaadaha Soomaalida ee dhaqameed waa inuu noqdaa meel isbeddel weyn laga bilaabo – fursad ay dowladdu ku qaabeyn karto, ku xasilin karto, uguna adeegsan karto si istiraatiiji ah mid ka mid ah qulqulka raasamaal ee ugu muhiimsan uguna adkaysiga badan dhaqaalaha. Halkii taas laga filan lahaa, isbeddelku wuxuu u dhacay si kala go’an oo aan si dhab ah loo maamulin. Gaarsiiyeyaasha lacagta ee maylka ugu dambeeya iyo milkiilayaasha baraha lacagta mobilka ayaa si degdeg ah u ballaariyey, balse ku guuldarraystay inay si macno leh ula shaqeeyaan dowladda Soomaaliya si hawlahooda loogu waafajiyo ujeeddooyin maaliyadeed, sharciyeed, ama horumarineed oo qaran. Iyadoo isku-duwid la’aan jirto, nidaamka xawilaadaha wuxuu u leexday meel isku dhaf ah oo ay xukumaan dano gaar ah, dhaqan dijitaal aan rasmi ahayn, iyo cadaadisyo dibadeed oo u hoggaansanaan ah, halka dowladdu ay noqotay mid gees ah oo falcelin keliya ku kooban. Fursad isbeddel weyn oo ku wajahan dhexdhexaadin maaliyadeed oo nidaamsan oo horumar ku jihaysan ayaa sidaas ku lumay, iyadoo halis nidaamsan aan la xallin iyo qiime dadweyne oo aan la xaqiijin.

Kala go’naantan waxaa sii xoojiyey fashilka joogtada ah ee Bangiga Dhexe ee Soomaaliya ee ah inuu si firfircoon ula falgalo bangiyada dhiggooda ah ee dalalka ay ku nool yihiin qurba-joogta Soomaalida. Xilli helitaanka bangiyada wadaaga ah uu ku xiranyahay diblomaasiyad sharciyeed, wada-shaqeyn kormeer, iyo dhisidda kalsooni, Soomaaliya waxay si weyn uga maqneyd wada-xaajoodyo laba geesood ah oo joogto ah. Talooyin ku saabsan la shaqeynta bangiyada dhexe ee dalalka martida loo yahay ee ku aaddan is-waafajin AML/CFT, kormeerka kanaallada xawilaadaha dijitaalka ah, iyo qaab-dhismeedyo dejin lacag oo ku saleysan qurba-joogta waa la soo jeediyey, balse waligood looma beddelin hay’ado rasmi ah. Natiijadu waa kala go’ dhismeed: qulqul lacageed oo ballaaran ayaa sii wada taageeridda qoysaska iyo suuqyada, balse ka go’an istiraatiijiyadda lacagta qaranka, ballaarinta maaliyadeed, iyo dhisidda awoodda dawladnimo ee muddada dheer.

Nidaamka xawilaadaha iyo lacagta mobilka ee Soomaaliya wuxuu taagan yahay meel go’aan ah. Cilmi-baaristaydu waxay muujinaysaa in u wareegidda lacag dijitaal ah oo ku salaysan blockchain ay kordhin karto hufnaan iyo daahfurnaan dadka qaar, balse ay sidoo kale halis ugu jirto inay ka reebto kuwa ku jira dhinaca kale ee kala qaybsanaanta dijitaalka ah – kuwa aan ahayn dad dijitaal u dhalatay, saboolka, iyo kuwa si nidaamsan loo takooray ee ku tiirsan lacag caddaan ah, shabakado kalsooni, iyo dhexdhexaadiye bini’aadam ah. Isla waqtigaas, nidaamyo canshuureed oo sii adkaanaya iyo mowqif sii adkaanaya oo ka imanaya Maraykanka oo ka dhan ah kanaallada xawilaadaha aan rasmi ahayn ama si nus-rasmi ah u shaqeeya ayaa halis u ah inay sii ciriiriyaan qulqulka raasamaalka ee muhiimka ah. Si kastaba ha ahaatee, tani ma aha sheeko rajo la’aan ah. Dhismaha dhow ee dowlad cusub oo Soomaaliyeed wuxuu soo bandhigayaa fursad naadir ah oo lagu dhaqmo caddeyn istiraatiiji ah: in hal-abuurnimada lagu xiro ka-qaybgal, in lala falgalo sharci-dejiyeyaasha dibadda, iyo in ugu dambayn la hirgeliyo fikrado aan muddo dheer soo jeedinayey balse aan weli la fulin. Haddii la ka faa’iideysto, daqiiqaddan waxay weli u beddeli kartaa xawilaadaha qalab ka baxsan badbaado qoys, una rogta saldhig adkaysi maaliyadeed oo dawladnimo.

Fiiro gaar ah: Cilmi-baaristaydu ma diidayso lacag dijitaal ah oo ku salaysan blockchain, balse waxay ka digaysaa qaadasho aan si qoto dheer loo tixgelin. Haddii aan la helin istiraatiijiyado ka-qaybgal oo si ula kac ah loo qaabeeyey, nidaamyadan waxay mudnaan siin karaan kuwa si dijitaal ah u aqoon badan, iyaga oo ka reebaya kuwa ku tiirsan lacag caddaan ah, shabakado kalsooni, iyo dhexdhexaadin bini’aadam.

Faallooyin iyo talooyin, sida caadiga ah, waa lagu soo dhaweynayaa.

Ka hor inta aanan bilaabin, waxaan jeclaan lahaa inaan si kooban raalli-gelin uga siiyo akhristayaashayda. Usbuucyada 2 iyo 3 ee MI’s Five Minutes of Fame waa la qoray, balse lama daabicin – aamusnaan aan ka dhalan fikir la’aan, balse ka timid xakamayn aan anigu is saaray intii aan ku safrayay Bariga Dhexe. Waxaan doortay – laga yaabee si aan caqli badnayn – in buuqa socdaalka uu ka dheereeyo anshaxa joogtaynta daabacaadda. Haddaba ha ka welwelin: Usbuucyada 2, 3, iyo inta kale ee taxanaha waa la daabici doonaa marka aan ku soo laabto dhulkii “caano iyo malab” – waqti dhow.

Natiijadu waxay noqotay in milicsigan toddobaadkan uusan ahayn war cusub oo degdeg ah, balse uu yahay fal ula kac ah oo “dib-u-qabasho” ah – anigoo la socda The Economist iyo Foreign Policy, saaxiibbada lagu kalsoonaan karo ee weli laga iibsan karo garoon kasta oo diyaaradeed oo is-ixtiraama. Hase yeeshee, weedhaas lafteedu maanta waxay u egtahay kaftan ama jees-jees. Garoomada diyaaradaha qaarkood ee dunida maanta – kuwa dhalaalaya, camiran, naqshad ahaan cajiib ah, ganacsi ahaan buux dhaafay – waxay si hufan kuu iibin karaan dheeman, dahab, dhar naqshadeeye ah, iyo qalabkii tignoolajiyadeed ee ugu dambeeyay. Waxaase ay si joogto ah kuu siin kari waayaan: wargeys, majalad culus, ama buug mudan in lagu qaato diyaaradda. Ka sokow buug-yaraha xayeysiiska ee dhalaalaya, eraygii daabacnaa si tartiib ah ayuu u baaba’ay. Waa casriyad yaab leh: raaxo ku hareeraysan, balse akhris ka gaajaysan. Qoraalkan, sidaas darteed, waxa uu ku qoran yahay ruuxdaas – qayb milicsi ah, qayb mudaharaad ah, iyo qayb isku-day ah oo lagu soo celinayo caadada ah in si fagaare ah loo fikiro. Aan bilaabo.

Dheeman Duty-Free ah, Wargeysna Maya: Donroe Doctrine oo Duulaysa

Siyaasadda arrimaha dibadda ee Trump – ma jirtaa “doctrine” (mabda’) uu ku shaqeeyo? Sida muuqata, haa. Si tartiib ah ayay isu adkaynaysaa una qaabaysanaysaa waxa Richard Haass, madaxweynihii hore ee Golaha Xiriirrada Dibadda (Council on Foreign Relations), ku tilmaamay doorbidid ah in “indhaha laga jeediyo.” Qof baa u yeeri kara is-xakameyn; qof kalena wuxuu u arki karaa maqnaansho istaraatiiji ah. Si kastaba ha ahaatee, waxaa loo soo bandhigayaa inay tahay ka leexasho weyn caadadii hore ee Maraykanku dunida uga warrami jiray naftiisa – isagoo soo saaraya doctrines waaweyn oo caddeeya jihada iyo ujeedada. The Economist ayaa qabtay niyaddaas, iyadoo daboolkeedii Janaayo 2026 ku qortay: “The Donroe Delusion” – cinwaan isku mar ah kaftan iyo suurtagal cabsi leh.

Doctrines muddo dheer waxay ahaayeen aalad gaar u ah farsamada dowladnimo ee Maraykanka. Monroe Doctrine (1823) waxay sheegtay in Maraykanku leeyahay aag saameyn gaar ah oo Galbeedka Hemisphere-ka ah, waxayna uga digtay quwadaha shisheeye faragelin istaraatiiji ah. Truman Doctrine waxay ballanqaadday taageero la siinayo dalalka iska caabinaya cadaadiska shuuciyadda iyo afgembiyada ay taageeraan Midowgii Soofiyeet. Carter Doctrine waxay Gacanka Faaris ka dhigtay dan muhiim ah oo Maraykanku xoog ku difaaci doono haddii loo baahdo. Reagan Doctrine waxay ballanqaadday caawinta dhaqdhaqaaqyada ka soo horjeeda shuuciyadda ee la dagaallamaya saameynta Soofiyeet. George W. Bush-na, “freedom doctrine”-kii ka dambeeyay 9/11 wuxuu muujiyay in argagixisada – iyo kuwa lagu eedeeyo inay hoy u yihiin – aan laga badbaadin doonin jawaab cadaadis iyo awood ku dhisan. Kiis kasta, doctrine-ku wuxuu noqday naxwe dadweyne oo awood ah: wuxuu u turjumay ujeeddo istaraatiiji ah luqad ay fahmi karaan xulafada, cadawga, shacabka gudaha, iyo hay’adaha dowladda ee joogtada ah.

Aragti ahaan, doctrines-ku waxay caddeeyaan danaha waxayna dhisaan filashooyin ku saabsan waxa Maraykanku diyaar u yahay inuu sameeyo. Dhaqan ahaan, haddana, doctrines-ku marar badan ma aha kuwo isku dhafan oo macquul ah. Intii lagu jiray Dagaalkii Qaboobaa, Washington waxay taageertay xoogag “ka soo horjeeda shuuciyadda” kuwaas oo u heellanaantooda dimuqraadiyaddu ahayd – ugu yaraan – mid aan joogto ahayn. Isku dhaca u dhexeeya qiyamka la sheegto iyo xulafada dan-ku-dhisan ma ahayn wax ka reeban siyaasadda dibadda ee Maraykanka; badanaa wuxuu ahaa nidaamka shaqada. Waxa is beddelaya xilliga Trump ma aha jiritaanka is-contradiction-ka, balse waa qaabka loo sameeyo: ma aha “tanaasul laga xumaado” oo u dhexeeya qiyam iyo dano, ee waa nooc improvise aan raalli-gelin lahayn.

Isbeddelkan mowqifka arrimaha dibadda lama kala saari karo isbeddel kale oo barbar socda – isbeddel ku yimid hadalka madaxweynaha. Kahor inta aan aragtida dimuqraadiyadda casriga ahi hadalka dadweynaha u aqoonsan “lacagta” nolosha muwaadinnimada, Nabi Sulaymaan (CS) wuxuu bixiyay sharaxaad adag oo awoodda siyaasadeed ee hadalka: “Ereyada aan xakamaysnayn waxay mudaan sida seef, laakiin carrabka caqliga leh wuxuu keenaa bogsiin.” Madaxweynaha Maraykanka taariikh ahaan wuxuu u arkayay luqadda hanti istaraatiiji ah – ma ahayn qurxin keliya, balse ahayd dejin, kicin, iyo farriin gudbin. “Wax aan ka cabsanayno ma jiro marka laga reebo cabsida lafteeda” ee Franklin D. Roosevelt iyo “Ich bin ein Berliner” ee John F. Kennedy waxay ahaayeen tusaalooyin hadal xambaarsan aqoonsi qaran, ujeeddo wadajir ah, iyo masuuliyad caalami ah.

Sidaas darteed, farqiga maanta ma aha kaliya farqi qaab; waa farqi dhisme. Way adag tahay in la helo isku xidh u dhexeeya dhaqankaas nidaamsan iyo hadallada maanta u wareegaya “lacag siyaasadeed”: “Springfield, waxay cunayaan eeyaha… waxay cunayaan bisadaha… xayawaanka…” ama faanka fudud ee ah: “Waxaan istaagi karaa bartamaha Fifth Avenue oo qof toogan karaa… codbixiyeyaalna ma luminayo.” Ujeedadu ma aha oo keliya in hadalladani yihiin kuwo dhaawac leh ama aan macquul ahayn – inkastoo ay sidaas yihiin – balse waa in ay caadi ka dhigaan siyaasad ay kalsoonidu noqoto ikhtiyaar, xadgudubkuna noqdo farriinta. Awoodda waxaa lagu muujinayaa si ka yar sheeko isku xiran iyo xakameyn hay’adeed, iyo si ka badan bandhig, kicin, iyo si ula kac ah dib-u-qeexid ku saabsan waxa loo aqoonsan karo hadal macquul ah oo dadweyne.

Arrimaha dibadda waxay ka tarjumayaan isbeddelkan hadal. Haddii doctrine-ka Trump uu noqday “indhaha ka jeedso,” waa nooc faragelin la’aan ah oo yaab leh: ma aha is-xakameyn mabda’ ku dhisan, ee waa dayacaad xulasho ah, oo mararka qaar ay googooyaan qaraxyo degdeg ah oo ficil adag ah. Waxyaabihii dhowaan ka dhacay Venezuela waxay muujinayaan is-barbar yaac: mowqifka waxaa loo suuq-geeyaa inuu shaki ka qabo faragelinta lagu qurxiyo “qiyam,” haddana wuxuu awood u leeyahay cadaadis degdeg ah marka dano, muuqaal, ama fursad isu yimaadaan. Natiijadu waa siyaasad dibadeed oo awood leh marka la fulinayo, balse fikir ahaan liidata marka la sharxayo – xoog badan “maxaa la sameeyay,” balse qarsoon “maxaa loo sameeyay,” kana baxsata “maxaa xiga.”

Taariikh ahaan, doctrines-ku waxay muhiim u ahaayeen inay dejiyaan filashooyinka. Ma aysan dammaanad qaadin anshax joogto ah, balse waxay bixiyeen qaab la aqoonsan karo oo lagu fasiri karo, lagu murmi karo, laguna xakamayn karo awoodda Maraykanka. Waxa hadda soo baxaya ma aha realism bisil, balse waa transactionalism kacsan: goos-goos ah, qof-ku-xiran, oo hadal ahaan ka go’an xakamaynta ka dhalata dood iyo tashi. Deegaankaas, dalka isku arka inuu yahay tusaalaha dimuqraadiyadda wuxuu si isa soo taraysa ugu egyahay – qaab siyaasadeed iyo culays hay’adeedba – qaar ka mid ah nidaamyadii uu hore u cambaareyn jiray. Irony-gaasi ma aha wax muuqaal ah oo keliya. Waa mid dhisme. Masiibadu ma aha sumcad keliya. Waxay ku jirtaa burburka luqadda madaniga ah iyo tan diblomaasiyadeed ee dimuqraadiyaduhu ku dhistaan sharciyad gudaha ah iyo is-xakameyn dibadda ah.

Hoos u dhacaasi ma aha fikrad fog. Waxaa si cad looga arkaa ku mashquulka soo noqnoqda ee Madaxweynaha ee Wakiil Ilhan Omar, oo ah xildhibaan Somali-American ah, iyo hadalka carruurnimada u eg ee la socda. In Soomaalida lagu tilmaamo “qashin” ma aha siyaasad. Waa burburin siyaasadeed oo loo soo xiray magaca “run sheegid.” Calaamad ahaan waxay sii noqonaysaa mid ka sii yaab badan iyadoo Soomaaliya bishan guddoominaysa Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay. Si kastaba, hoggaamiyeyaasha Soomaaliyeed halkii ay aflagaaddada uga jawaabi lahaayeen caro, badankood waxay la kulmeen aamusnaan – jawaab diblomaasiyadeed oo aan jawaab ahayn, taas oo si deggan u muujisay waxa hadalkaasi yahay: mid yar, aan miisaan lahayn, oo aan u qalmin xafiiska ka soo yeeray.

Faallooyin iyo milicsiyo waa la soo dhoweynayaa, sidii caadada ahayd. Dhawaan, MI’s Five Minutes of Fame wuxuu ku soo laabanayaa xawaare cusub, isagoo u jeesanaya wax kasta oo Soomaali ah: dadka, siyaasadda, iyo suurtagalnimada Soomaaliya.

Digniin (Disclaimer): Aragtiyaha halkan ku qoran waa kuwo aniga ii gaar ah, waxaana u soo bandhigayaa anigoo ah muwaadin Soomaaliyeed oo ka milicsanaya Soomaaliya. Ma matalaan, mana aha in loo fasirto inay yihiin mowqif rasmi ah oo ay leedahay jaamacad ama hay’ad kasta oo aan la shaqeeyo, sidoo kalena looguma talagelin ajande siyaasadeed ama taageero dhinac gaar ah.