Halkan waxaa imanaya Toddobaadka 8aad ee MI’s 5 Minutes of Fame. Toddobaadkan wax yar ayaan dib uga soo kabanayaa anigoo ku raaxaysanaya barakooyinka bisha Ramadaan. Waa waqti lagu milicsado, lagu yeesho samir, laguna helo aragti qoto dheer.

Waxaan sidoo kale naftayda ka helayaa anigoo si qoto dheer ugu ducaynaya wax dunidu u muuqato inay sii illowday. Nabadda. Soo noqoshada miyir-qabka aasaasiga ah ee arrimaha caalamiga ah. Ixtiraamka xuquuqda aadanaha iyo sharciga caalamiga ah. Dhammaantoodna ha noqdaan kuwo loo wada siman yahay, ee aan si xulasho ah loo adeegsannin.

Iyadoo ay jirto xaaladdan guud ee caalamka, Soomaaliya si deggan ayay u qaaday tallaabo kale oo ku jirta safarkeeda dheer ee dastuuriga ah. Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya ayaa mar kale horumariyey habraaca dastuurka. Ansixinta ugu dambeysay ee wax-ka-beddellada dastuurka ayaa dhalisay falcelin xooggan. Qaar ayaa u dabaaldegaya. Qaar kalena si buuxda ayay u diidan yihiin habraaca.

Taasi waa siyaasadda.

Haddana waxaa muhiim ah in dib loo istaago oo la xasuusto xaqiiqo fudud. Dastuurradu waa dukumeenti bini-aadam sameeyay. Dad baa qoray. Dad baa wax ka beddela. Waxayna la kobcaan bislaanshaha siyaasadeed ee ummad.

Ma jiro dastuur kama dambays ah. Jiilna ma qoro erayga ugu dambeeya.

Qof gaar ah, koox, dowlad, ama mucaarad midna ma laha dastuurka.

Wuxuu ka tirsan yahay dhammaan Soomaalida, wuxuuna ka tirsan yahay jamhuuriyadda.

---

Taariikh Kooban oo Ku Saabsan Dastuurrada Soomaaliya

Taariikhda dastuurka Soomaaliya waxay ka tarjumaysaa socdaalka siyaasadeed ee mararka badan qalalaasaha lahaa ee dalka.

Dastuurkii 1960 wuxuu soo baxay xilligii xorriyadda kadib markii ay midoobeen British Somaliland iyo Italian Somaliland. Waxaa lagu ansixiyey afti qaran bishii Juun 1961, wuxuuna dhisay nidaam dimuqraadiyadeed oo baarlamaan ah. Inkastoo uu lahaa cillado, haddana wuxuu muujinayey rajadii iyo yididiiladii jamhuuriyaddii hore.

Kadib afgambigii milatari ee 1969 ee uu hoggaaminayey Maxamed Siyaad Barre, nidaamkii dastuuriga ahaa waa la joojiyey. Dastuurkii 1979 ayaa sharciyeeyey nidaam hantiwadaag oo hal xisbi ah, wuxuuna awoodda ku ururiyey madaxtooyada isaga oo meesha ka saaray tartan siyaasadeed oo dhab ah.

Burburkii dowladdii Soomaaliya ee 1991 wuxuu dalka ka tagay iyada oo aan lahayn nidaam dastuur qaran oo shaqaynaya muddo ku dhow labaatan sano.

Isbeddel muhiim ah ayaa yimid 2012, markii Soomaaliya qaadatay Dastuurka Federaalka ee Ku-Meel-Gaarka ah intii lagu jiray marxaladdii kala guurka ee dowlad federaal ah. Dukumeentiga si cad ayaa loogu sheegay inuu yahay mid ku-meel-gaar ah. Wuxuu hore u saadaaliyey wax-ka-beddel, caddeyn, iyo dhammeystir mustaqbalka lagu gaaro wada-hadal siyaasadeed iyo habraacyada baarlamaanka.

Sidaas darteed tallaabooyinka baarlamaanka ee maanta waa in lagu fahmaa macnahaas. Waa qayb ka mid ah habraac dastuur oo mar walba la filayey inuu sii kobco.

Isbeddelka dastuurku ma aha jebinta nidaamka. Isbeddelka laftiisu waa qayb ka mid ah nidaamka.

Cilmibaarista dastuuriga ah ee isbarbardhigga ah ayaa si joogto ah u muujisa in nidaamyada dastuuriga ahi ku bislaadaan wax-ka-beddel iyo fasiraad. Dastuurka Maraykanka, tusaale ahaan, waxaa wax laga beddelay 27 jeer tan iyo 1787. Dastuurka Hindiya waxaa wax laga beddelay in ka badan 100 jeer. Kobaca dastuurku waa arrin caadi ah oo ku jirta nolol dimuqraadi ah.

---

Dastuurradu Ma Aha Qoraallo Quduus Ah

Arrin walaac leh oo ka muuqata doodda hadda jirta waa in qaar ka mid ah jilayaasha siyaasadeed ay u dhaqmaan sidii in dastuurka Soomaaliya uu iyaga gaar u leeyahay.

Aragtidaasi waxay si qaldan u fahamsan tahay maamulka dastuuriga ah.

Dastuurku ma aha qoraal diin. Waa heshiis siyaasadeed. Wuxuu ka tarjumayaa isku dheelitirka awoodaha ee waqtigaas taagan. Markay bulshooyinku isbedelaan, dastuurkuna wuu isbeddelaa.

Aqoonyahannada sharcigu waxay arrintan ugu yeeraan la-qabsiga dastuuriga ah.

Koox siyaasadeed midna si sharci ah uma sheegan karto inay iyadu leedahay aasaaska dowladnimada Soomaaliya. Jamhuuriyaddu waxay ka horraysay dhammaan jilayaasha siyaasadeed ee maanta jira. Jiilkeenna wuxuu kaliya dhaxlay mas’uuliyadda ah in la horumariyo.

---

Milicsi Shaqsiyeed oo Ka Dhashay Khibraddayda Aqooneed

Xiisaha aan u qabo maamulka dastuuriga ah ma aha mid cusub.

Markii aan baranayey sharciga caalamiga ah ee Jaamacadda Melbourne Law School, waxaan si dhow ula shaqeeyey Centre for Comparative Constitutional Studies (CCCS), oo ka mid ah xarumaha aqooneed ee ugu horreeya dunida ee daraaseeya naqshadaynta iyo dib-u-habeynta dastuurka.

Inta lagu jiray muddadaas waxaan abaabulay oo ka qaybgalay dooddo iyo kulamo lagu falanqeynayey kala-guurka dastuuriga ah ee Soomaaliya iyo caqabadaha nidaamka federaalka. Doodahaasi ma ahayn kuwo dhinac siyaasadeed u janjeera. Waxay ahaayeen isku dayo aqooneed oo lagu fahmayo sida dowladaha jilicsan u dhisaan nidaamyo dastuur oo shaqayn kara.

Khibraddaasi waxay xoojisay cashar muhiim ah.

Dastuurradu kuma guuleystaan sababtoo ah waxay ku qumman yihiin warqadda. Waxay ku guuleystaan marka jilayaasha siyaasadeed bartaan sida ay uga dhex shaqeeyaan.

---

Doorashooyinka, Matalaadda, iyo “Hal Qof Hal Cod”

Doodda dastuurka lama kala saari karo doorashooyinka Soomaaliya ee soo socda.

Muddo dheer Soomaaliya waxay hamineysay inay ka gudubto nidaamka doorashada dadban ee ku salaysan qabiilka, kuna tallaabsato codbixin guud oo loo yaqaan hal qof hal cod. Mabda’ani wuxuu si xooggan uga muuqday doodaha u dhexeeyey saaxiibada caalamiga ah iyo siyaasiyiinta Soomaaliyeed.

Fiidiyow aan dhawaan wadaagay, Michael Keating, wakiilkii hore ee Qaramada Midoobay u qaabilsanaa Soomaaliya, ayaa arrintan ka hadlay 2020. Fariintiisu waxay ahayd mid dheellitiran. Wuxuu taageeray codbixin guud. Haddana wuxuu carrabka ku adkeeyey muhiimadda dhismaha kaabeyaasha lagama maarmaanka ah marka hore.

Hay’adaha doorashooyinka waa inay shaqeeyaan. Diiwaangelinta codbixiyeyaashu waa inay jirtaa. Amniga iyo awoodda maamulka waa inay diyaar ahaadaan.

Dimuqraadiyaddu waxay u baahan tahay hay’ado.

La’aantood, isbeddelka doorashooyinku wuxuu halis ugu jiraa inuu noqdo mid astaan ah oo aan wax ku ool ahayn.

---

Rajo Macquul Ah

Soomaaliya weli waxay ku jirtaa dib-u-dhis. Xaqiiqadaasi waxay u baahan tahay samir iyo masuuliyad.

Haa. Waxaa jira dhinacyo ka mid ah habraaca dastuuriga ah ee hadda socda oo muwaadiniin badan, aniguna ku jiro, ay ka duwanaan karaan. Dooddu waa caafimaad. Dhaleeceyntu waa muhiim.

Laakiin siyaasadda waa inaysan isu beddelin xannibaad joogto ah.

Mas’uuliyaddeennu way ka weyn tahay sawaxanka maalinlaha ah ee tartanka siyaasadeed. Quruumaha laguma dhiso caro baraha bulshada ama abaabul kooxeed. Waxaa lagu dhisaa hay’ado, tanaasul, iyo is-hagaajin tartiib tartiib ah.

Soomaaliya waxay soo martay safar dheer tan iyo burburkii dowladnimada ee 1991. Horumar aan dhammaystirnayn weli waa horumar.

---

Fariin Ku Socota Mucaaradka

Mucaaradku wuxuu door muhiim ah ka ciyaaraa nolol dimuqraadi ah. Waxay xakameeyaan awoodda. Waxay soo bandhigaan aragtiyo kale.

Laakiin mucaarad wax ku ool ah waa inuu sidoo kale ku dhisan yahay faham taariikheed iyo xaqiiqo siyaasadeed.

Mustaqbalka siyaasadeed ee Soomaaliya laguma xaqiijin doono aragtiyo xad-dhaaf ah ama tartan shakhsiyeed. Waxaa loo baahan yahay hab iskaashi, halkaas oo jilayaasha siyaasadeed ay aqoonsadaan danaha wadajirka ah ee ilaalinta midnimada qaranka iyo xoojinta hay’adaha dowliga ah.

Taariikhdu waxay bixisaa casharro badan. Dalalka kasoo kabanaya colaadaha dheer waxay guuleystaan marka hoggaamiyeyaashoodu doortaan iskaashi halkii ay ka dooran lahaayeen iska hor-imaad joogto ah.

Soomaaliya waa inaysan ka reebnaan.

---

Ka Fikirka Ka Baxsan Siyaasadda Maanta

Qoraal hore waxaan ku xusay buug sharaxaya sida dowladuhu dhab ahaan u shaqeeyaan. Somali School of Government wuxuu iftiiminayaa sababta fahamka habraacyada hay’adaha u muhiim yahay.

Marar badan doodda dadweynuhu waxay ka go’daa xaqiiqada maamulka dowladeed.

Dowlad shaqaynaysa lama dhiso hal habeen. Waxay u baahan tahay sharciyo, nidaamyo maamul, kalsoonida bulshada, iyo bislaansho siyaasadeed.

Habraaca dastuurka Soomaaliya waa qayb ka mid ah safarkaas weyn.

Waa inaan dhaleeceynaa marka ay lagama maarmaan noqoto. Waa inaan hagaajinnaa halka ay suuragal tahay. Laakiin sidoo kale waa inaan aqoonsannaa muhiimaddiisa.

Dastuurku ma laha siyaasi gaar ah.

Wuxuu ka tirsan yahay jamhuuriyadda.

Jamhuuriyadduna waxay ka tirsan tahay dhammaan Soomaalida.

Doodda dastuurka Soomaaliya way sii socon doontaa. Taasi waa arrin caadi ah. Waxa muhiimka ah waa in dooddu xoojiso jamhuuriyadda halkii ay wiiqi lahayd.

Sidaas darteed waqtigan dastuuriga ah ee Soomaaliya waa in lagu fahmaa aragti iyo waaqici. Wuxuu leeyahay cillado. Wuxuu leeyahay muran. Haddana waa lama huraan.

Ugu dambayntii waa qaabka dastuuriga ah ee wadajirka ah ee ay Soomaalidu ku sii wadaan hawsha adag ee dib-u-dhiska dowladnimadooda.

Mustaqbalka dalka wuxuu ku xiran yahay fahamka farqigaas.

---

Tixraacyo iyo Akhris Dheeraad ah

Dastuurka Federaalka ee Ku-Meel-Gaarka ah ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya (2012)
http://hrlibrary.umn.edu/research/Somalia-Constitution2012.pdf

Elkins, Z., Ginsburg, T., & Melton, J. (2009). The Endurance of National Constitutions. Cambridge University Press.
https://doi.org/10.1017/CBO9780511817595

Centre for Comparative Constitutional Studies. University of Melbourne Law School
https://law.unimelb.edu.au/cccs

Keating, M. (2020). Remarks on Somalia’s electoral transition and institutional readiness.
United Nations Assistance Mission in Somalia (UNSOM)

Samatar, A. I. (2016). Africa’s First Democrats: Somalia’s Aden A. Osman and Abdirazak H. Hussein. Indiana University Press.